Một cần trục tháp trên công trình cao tầng thường đi qua nhiều mốc làm thay đổi trạng thái an toàn của nó: lắp dựng ban đầu, các lần nâng chiều cao và neo vào công trình, đôi khi đổi tay cần hoặc di dời, rồi các sự kiện ngoài kế hoạch như bão, va chạm, sửa chữa lớn. Ở mỗi mốc, câu hỏi phải trả lời là: tờ giấy kiểm định đang có còn mô tả đúng chiếc máy đang làm việc không. Nếu không, máy cần được kiểm định lại theo dạng phù hợp trước khi tiếp tục sử dụng.
Bài này giúp ban chỉ huy công trường và tư vấn giám sát nhận ra các mốc đó và đưa chúng vào tiến độ thay vì để đến lúc đoàn kiểm tra hỏi. Bài không đi vào hạng mục kỹ thuật của kiểm định viên, và không nêu chu kỳ bằng năm hay danh sách trường hợp đầy đủ, vì các chi tiết này nằm trong quy trình kiểm định hiện hành và có thể đã được sửa đổi. Hãy dùng bài như một tấm bản đồ để đặt câu hỏi đúng với tổ chức kiểm định và bên cho thuê.
Vòng đời của một cần trục tháp trên công trình
Cần trục tháp phục vụ một toà nhà hai mươi tầng hiếm khi dựng một lần là xong. Lúc mới thi công phần móng và vài tầng đầu, máy chỉ cần cao vừa đủ để vượt qua công trình. Khi nhà lên dần, đội lắp dựng nâng máy bằng cách thêm các đoạn thân, và từ một độ cao nhất định thì máy phải được neo vào kết cấu công trình để giữ ổn định. Cuối cùng, khi phần thô xong, máy được hạ dần và tháo ra, có khi bằng một cần trục khác.
Mỗi lần như vậy, trạng thái chịu lực của máy thay đổi. Một đoạn thân mới, một bộ khung neo mới, một vị trí neo trên dầm sàn mới, đều là chỗ có thể sai. Giấy kiểm định ban đầu được cấp cho cấu hình lúc ấy, nên câu hỏi "giấy còn hạn không" chưa đủ; phải hỏi thêm "giấy có còn đúng với máy đang đứng không".
Việc nâng chiều cao thường được lên lịch theo tiến độ đổ bê tông các tầng. Vì vậy cách làm gọn nhất là gắn các mốc kiểm định vào chính tiến độ thi công: ở cột việc "nâng cần trục" có luôn một dòng "kiểm định sau nâng" và một dòng "cập nhật hồ sơ". Khi hai dòng này nằm trên giấy, không ai có thể quên mà không bị nhìn thấy.
Mốc đầu tiên: sau lắp dựng tại công trình
Đây là mốc ai cũng biết nhưng vẫn hay bị làm vội. Sau khi đội lắp dựng hoàn thành theo phương án, máy được chạy thử, thử tải theo quy trình, và tổ chức kiểm định đánh giá. Chỉ khi có kết luận đạt, giấy chứng nhận và tem kiểm định được cấp, máy mới được đưa vào sử dụng. Lần kiểm định này thường gọi là kiểm định lần đầu tại vị trí sử dụng, kể cả với máy đã chạy nhiều năm ở công trình khác.
Hai chỗ hay sơ suất ở mốc này. Thứ nhất là móng: móng cần trục do nhà thầu thi công theo thiết kế, nhưng hồ sơ nghiệm thu móng (bê tông đủ cường độ, bu lông chờ đúng vị trí) đôi khi không được đưa vào bộ hồ sơ máy. Khi có câu hỏi về độ nghiêng hay lún, không ai tìm ra giấy. Thứ hai là khu vực hoạt động: tầm với của cần trục có thể quét qua nhà dân, đường đi, công trình lân cận, và việc khoanh vùng, cảnh báo, giới hạn góc quay là phần của biện pháp thi công chứ không nằm trên giấy kiểm định.
Cách làm tốt là coi bộ ba "nghiệm thu móng – giấy kiểm định – biện pháp vùng hoạt động" là một hồ sơ duy nhất cho mốc lắp dựng, lưu cùng nhau và ký nhận cùng lúc.
Mốc nâng chiều cao và neo vào công trình
Nâng chiều cao cần trục tháp (người công trường hay gọi là "kích thân", "nâng thân") làm thay đổi chiều cao móc và thường đi kèm việc lắp thêm khung neo vào kết cấu. Đây là thao tác nguy hiểm, nằm trong phương án lắp dựng và do đội có chuyên môn làm. Sau mỗi lần như vậy, máy đang làm việc ở một cấu hình khác với cấu hình trên giấy kiểm định.
Có kiểm định lại sau mỗi lần nâng hay không, và kiểm định ở mức nào, là chuyện bạn cần hỏi thẳng tổ chức kiểm định và đối chiếu quy trình kiểm định hiện hành cho cần trục tháp. Trong thực tế quản lý công trường, nhiều nhà thầu chọn cách thận trọng: sau mỗi lần nâng có neo, mời kiểm định viên xác nhận và cập nhật giấy, vì chi phí một buổi kiểm định nhỏ hơn rất nhiều so với rủi ro dùng máy ở cấu hình chưa ai đánh giá.
Với hệ neo, cần nhớ rằng nó chịu lực vào chính toà nhà đang xây. Vị trí neo, loại khung neo và thời điểm bê tông tầng đó đủ cứng để chịu lực là những thông tin phải được kỹ sư kết cấu của dự án xác nhận. Kiểm định viên kiểm máy; kỹ sư kết cấu kiểm phần nhà chịu lực từ máy. Hai việc khác nhau, và cả hai đều cần có giấy.
Di dời vị trí, đổi tay cần, sửa chữa lớn
Di dời sang vị trí khác trong cùng công trường. Dù chỉ dời vài chục mét, máy phải tháo, dựng lại trên móng mới. Về bản chất đây là một lần lắp dựng mới, và cần được kiểm định trước khi sử dụng tại vị trí mới. Đừng để ý nghĩ "cùng công trường" khiến việc này bị bỏ qua.
Đổi chiều dài tay cần. Tay cần dài hơn thì tải trọng cho phép ở đầu cần thấp hơn, đối trọng có thể phải đổi. Bảng tải trong cabin phải thay theo cấu hình mới. Đây là thay đổi cấu hình, cần trao đổi với tổ chức kiểm định trước khi làm.
Sửa chữa, thay thế bộ phận chịu lực hoặc cơ cấu an toàn. Thay đoạn thân bị cong, hàn lại kết cấu, thay cơ cấu nâng, thay bộ hạn chế tải. Những việc như vậy thường thuộc nhóm trường hợp phải kiểm định bất thường trước khi đưa máy vào dùng lại. Danh sách cụ thể nằm trong quy trình kiểm định hiện hành.
Thay cáp, thay móc. Đây là việc bảo trì thường gặp hơn. Việc thay có phải kiểm định lại hay chỉ cần nghiệm thu nội bộ theo hướng dẫn nhà sản xuất là câu hỏi cụ thể cho từng trường hợp. Dù câu trả lời ra sao, hãy ghi vào nhật ký bảo trì kèm nguồn gốc vật tư thay.
Sau bão, sau sự cố, sau thời gian dừng dài
Mùa mưa bão ở các tỉnh ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Khánh Hòa đặt ra một mốc mà tiến độ không lường trước được. Trước bão, cần trục phải được đưa về trạng thái an toàn theo hướng dẫn của nhà sản xuất (thường là để tay cần quay tự do theo gió, móc kéo lên, cắt điện). Sau bão, trước khi cho máy chạy lại, phải có người đủ chuyên môn kiểm tra kết cấu, neo, đối trọng, hệ điện. Nếu bão gây hư hỏng hoặc có dấu hiệu bất thường, đó là tình huống thuộc diện kiểm định bất thường.
Sự cố như va chạm với công trình, rơi tải, quá tải làm hệ thống an toàn tác động, cũng là mốc phải dừng lại. Ngoài việc báo cáo theo quy định về sự cố, máy chỉ được dùng tiếp khi đã được đánh giá. Không nên để thợ tự kiểm tra rồi chạy tiếp chỉ vì "nhìn thì thấy không sao".
Thời gian dừng dài, chẳng hạn công trình tạm ngưng vài tháng vì vướng vốn hay thủ tục, cũng làm máy xuống cấp: cáp gỉ, bôi trơn khô, tủ điện ẩm. Văn bản có xếp trường hợp này vào diện kiểm định bất thường hay không thì bạn đối chiếu quy định hiện hành; nhưng về phía người sử dụng, kiểm tra kỹ thuật toàn diện trước khi khởi động lại là việc tối thiểu, và hỏi tổ chức kiểm định là cách an toàn nhất.
Bảng tổng hợp các mốc
Bảng dưới đây tóm tắt các mốc thường gặp. Cột "dạng kiểm định" là cách gọi phổ biến trong nghề; phân loại chính xác cho trường hợp của bạn do tổ chức kiểm định xác định theo quy trình hiện hành.
| Tình huống | Dạng kiểm định thường gặp | Ai nên chủ động | Ghi chú cho ban chỉ huy |
|---|---|---|---|
| Lắp dựng tại công trình | Lần đầu tại vị trí sử dụng | Bên cho thuê và nhà thầu theo hợp đồng | Gom cùng hồ sơ nghiệm thu móng |
| Nâng chiều cao, thêm neo | Hỏi tổ chức kiểm định theo quy trình | Nhà thầu, đội lắp dựng | Kèm xác nhận của kỹ sư kết cấu về điểm neo |
| Di dời trong công trường | Như lắp dựng mới | Nhà thầu | Cập nhật vùng hoạt động, móng mới |
| Đổi tay cần, đổi đối trọng | Hỏi trước khi làm | Bên cho thuê | Thay bảng tải trong cabin |
| Sửa chữa lớn bộ phận chịu lực | Bất thường | Chủ sở hữu thiết bị | Lưu biên bản sửa chữa, nguồn gốc vật tư |
| Sau bão có hư hỏng, sau sự cố | Bất thường | Người sử dụng thiết bị | Dừng máy, giữ hiện trạng, báo cáo |
| Đến hạn ghi trên giấy | Định kỳ | Theo hợp đồng thuê | Báo trước vài tuần để sắp lịch |
Nếu một tình huống không rõ thuộc dòng nào, cách xử lý thận trọng là hỏi bằng văn bản và lưu câu trả lời. Một email của tổ chức kiểm định xác nhận "trường hợp này không cần kiểm định lại" cũng là một tài liệu bảo vệ bạn.
Đưa các mốc kiểm định vào tiến độ thi công
Cách làm dưới đây giúp các mốc kiểm định không bị đẩy lùi chỉ vì tiến độ gấp:
- Ngay từ khi lập biện pháp thi công, đánh dấu các lần nâng chiều cao dự kiến tương ứng với tầng nào.
- Với mỗi lần nâng, thêm hai đầu việc liền sau: kiểm định hoặc xác nhận của tổ chức kiểm định, và cập nhật hồ sơ máy.
- Gửi lịch dự kiến cho bên cho thuê và tổ chức kiểm định để họ chuẩn bị nhân lực, tránh chờ đợi.
- Đặt quy tắc rõ trong ban chỉ huy: máy sau khi nâng chỉ chạy lại khi cán bộ an toàn đã xác nhận đủ hồ sơ.
- Trước mùa mưa bão, lập sẵn kế hoạch đưa máy về trạng thái an toàn và danh sách kiểm tra sau bão.
- Mỗi tháng rà sổ theo dõi máy cùng tư vấn giám sát: hạn kiểm định, kiến nghị còn mở, lần bảo trì tiếp theo.
Tiến độ càng gấp, các mốc này càng dễ bị nén lại. Ghi chúng vào tiến độ ngay từ đầu là cách duy nhất để chúng có chỗ đứng khi mọi người đang chạy theo ngày đổ bê tông.
Câu hỏi thường gặp
Nâng chiều cao cần trục tháp có bắt buộc kiểm định lại không?
Câu trả lời phụ thuộc quy trình kiểm định hiện hành cho cần trục tháp và mức thay đổi cấu hình. Vì việc nâng thường kèm lắp neo và thay đổi chiều cao móc, nhiều nhà thầu chọn mời kiểm định viên xác nhận sau mỗi lần nâng. Hỏi tổ chức kiểm định bằng văn bản và lưu câu trả lời.
Di dời cần trục tháp sang vị trí khác cùng công trường có phải kiểm định không?
Di dời nghĩa là tháo ra và dựng lại trên móng mới, về bản chất là một lần lắp dựng mới. Máy cần được kiểm định tại vị trí mới trước khi sử dụng. Đừng coi đây là thao tác nội bộ không cần giấy.
Sau bão thấy cần trục vẫn đứng vững, có chạy lại ngay được không?
Không nên. Trước khi chạy lại cần có người đủ chuyên môn kiểm tra kết cấu, neo, đối trọng và hệ điện. Nếu phát hiện hư hỏng hay dấu hiệu bất thường, máy thuộc diện phải kiểm định lại trước khi sử dụng. Ghi biên bản kiểm tra sau bão vào hồ sơ máy.
Kiểm định bất thường khác kiểm định định kỳ thế nào?
Kiểm định định kỳ làm theo hạn ghi trên giấy, dù máy không có gì thay đổi. Kiểm định bất thường làm khi có sự kiện làm thay đổi trạng thái an toàn như sửa chữa lớn, sự cố, theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Danh sách trường hợp cụ thể nằm trong quy trình kiểm định hiện hành.
Ai chịu trách nhiệm theo dõi các mốc kiểm định trên công trường?
Về hợp đồng, có thể là bên cho thuê hoặc nhà thầu. Về quản lý hằng ngày, ban chỉ huy công trường là nơi biết rõ nhất khi nào máy được nâng hay dời. Nên giao một cán bộ an toàn giữ sổ theo dõi máy và có quyền đề nghị dừng máy khi hồ sơ chưa đủ.
Thay cáp nâng của cần trục tháp có cần kiểm định lại không?
Thay cáp là việc bảo trì thường gặp. Có cần kiểm định lại hay không tuỳ quy trình hiện hành và hướng dẫn nhà sản xuất cho từng loại máy. Dù thế nào, cáp thay phải đúng chủng loại, có nguồn gốc, được ghi vào nhật ký bảo trì kèm người thực hiện.