Máy đo huyết áp và nhiệt kế điện tử bạn mua về dùng cho gia đình thường không thuộc diện bắt buộc kiểm định theo pháp luật đo lường, vì số đo phục vụ việc tự theo dõi chứ không dùng để khám chữa bệnh cho người khác. Không bắt buộc không có nghĩa là máy luôn đúng. Máy gia đình cũng trôi số theo thời gian, bao quấn mòn, pin yếu, cảm biến bám bẩn.
Bài này hướng dẫn cách tự kiểm tra máy theo kiểu người đo lường: so với máy tin cậy, đo lặp lại, ghi chép, nhận ra lúc máy có vấn đề. Bài không hướng dẫn cách đọc chỉ số sức khoẻ hay cách điều trị. Số đo bất thường, triệu chứng lạ là việc của bác sĩ; trang chuyên y khoa có bài riêng về kỹ thuật đo huyết áp đúng tư thế.
Vì sao máy gia đình không bắt buộc kiểm định mà vẫn nên kiểm
Pháp luật đo lường đặt nghĩa vụ kiểm định cho phương tiện đo khi số đo ảnh hưởng tới người khác: bán hàng, khám bệnh, xử phạt, giám định. Máy đo huyết áp trong nhà bạn đo cho bạn, nên Nhà nước không bắt bạn mang đi kiểm định định kỳ. Trách nhiệm về chất lượng máy lúc bán ra nằm ở nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và người bán; phần chất lượng trong lúc dùng nằm ở bạn.
Nhưng số đo ở nhà lại thường được mang đi làm căn cứ. Bác sĩ hỏi huyết áp ở nhà mấy hôm nay ra sao; người chăm sóc ghi nhiệt độ của trẻ vào sổ để báo khi tái khám. Nếu máy lệch có hệ thống, quyết định của người thật vẫn dựa trên số sai. Đó là lý do mỗi gia đình có máy đo nên có thói quen kiểm máy, dù không ai bắt.
Kiểm ở đây không phải làm thay tổ chức kiểm định. Bạn không có chuẩn đo lường để kết luận máy đạt hay không đạt. Bạn chỉ làm được việc phát hiện sớm máy đang có vấn đề, để đem đi kiểm tra hoặc thay.
Mang máy đo huyết áp đi so: cách làm cho kết quả có ý nghĩa
Cách đơn giản và hữu ích nhất là so máy nhà mình với một máy đã kiểm định, thường là máy ở phòng khám nơi bạn tái khám. Làm như sau:
- Mang theo cả máy, bao quấn và pin hoặc bộ sạc mà bạn đang dùng hằng ngày, không thay pin mới chỉ để đi so.
- Nói trước với nhân viên y tế rằng bạn muốn so máy nhà mình với máy của phòng khám. Nhiều nơi sẵn lòng làm nếu không quá đông.
- Ngồi nghỉ vài phút. Đo cùng một cánh tay, xen kẽ: máy phòng khám, máy nhà, rồi máy phòng khám, máy nhà, mỗi lần cách nhau một chút.
- Ghi lại từng số, không chỉ ghi trung bình. Nhìn xem chênh lệch có đều một chiều hay khi cao khi thấp.
- Nếu chênh lớn và lặp lại cùng chiều, máy nhà có khả năng lệch; nếu lúc cao lúc thấp không theo quy luật, có thể do cách đo hoặc do huyết áp thay đổi giữa các lần.
- Hỏi nhân viên y tế xem mức chênh như vậy có đáng lo cho việc theo dõi của bạn không. Đừng tự kết luận theo một ngưỡng đọc trên mạng.
Làm việc này lúc mới mua máy và nhắc lại định kỳ, chẳng hạn mỗi lần tái khám vài tháng một lần. Ghi ngày so vào sổ theo dõi để lần sau biết máy đã so lúc nào.
Những thứ làm máy đo huyết áp đo sai mà không phải lỗi máy
Bao quấn sai cỡ. Bao quá nhỏ với cánh tay to thường cho số cao hơn thực tế, bao quá rộng thì ngược lại. Hộp máy thường ghi khoảng chu vi cánh tay phù hợp; đo chu vi tay rồi đối chiếu. Nhiều hãng bán bao quấn cỡ khác.
Bao quấn đã mòn, xì hơi. Ống dẫn nứt, khoá dán yếu khiến bao không bơm đủ hoặc lỏng dần trong lúc đo. Thấy máy bơm lâu bất thường hoặc báo lỗi liên tục, kiểm bao trước khi nghi máy.
Pin yếu. Nhiều máy vẫn chạy khi pin yếu nhưng bơm không đều. Thay pin hoặc dùng nguồn điện ổn định rồi đo lại.
Máy cổ tay đặt không ngang tim. Máy đo cổ tay rất nhạy với tư thế. Cổ tay thấp hơn hay cao hơn tim đều làm số thay đổi. Đó là đặc điểm của loại máy, không phải lỗi.
Đo qua lớp áo dày. Quấn bao lên áo len, áo khoác làm số kém tin cậy. Quấn trực tiếp lên da hoặc lớp áo mỏng theo hướng dẫn của máy.
Đo liên tục không nghỉ. Bấm đo ba bốn lần liên tiếp không nghỉ, mạch máu chưa kịp trở lại bình thường giữa các lần. Theo hướng dẫn sử dụng, thường cần nghỉ giữa các lần đo.
Nhiệt kế điện tử và nhiệt kế hồng ngoại: kiểm thế nào
Nhiệt kế điện tử kẹp nách, ngậm miệng hoặc đo hậu môn đo bằng cảm biến tiếp xúc, cần thời gian để cân bằng nhiệt. Cách tự kiểm đơn giản là đo cùng một vị trí bằng hai nhiệt kế, cách nhau ít phút, rồi so. Hai chiếc lệch nhau nhiều và lệch đều một chiều thì chiếc nào đó có vấn đề; mang cả hai tới cơ sở y tế để so với nhiệt kế ở đó. Nhớ rằng đo ở nách, miệng, hậu môn cho số khác nhau theo bản chất, nên so phải cùng vị trí.
Nhiệt kế hồng ngoại đo trán hoặc tai nhanh nhưng nhạy với điều kiện xung quanh: khoảng cách cầm máy, trán ướt mồ hôi, vừa từ ngoài nắng vào phòng lạnh, tóc che trán, ống tai có ráy. Máy đo trán đặt trong phòng điều hoà ngay sau khi mang vào từ ngoài trời có thể cần thời gian để thân máy ổn định. Đọc hướng dẫn về khoảng cách và thời gian chờ, làm đúng rồi mới so.
Nhiệt kế thuỷ ngân thuỷ tinh vẫn còn trong nhiều nhà. Loại này không cần pin và khá ổn định, nhưng nếu vỡ thì phải xử lý thuỷ ngân đúng cách; nhiều gia đình đã chuyển sang nhiệt kế điện tử vì lý do này. Nếu bạn vẫn giữ một chiếc còn tốt, có thể dùng làm mốc so cho nhiệt kế điện tử, với điều kiện đo đủ thời gian và đọc vạch đúng.
Máy gia đình và máy ở cơ sở khám bệnh: khác nhau những gì
Bảng so sánh dưới giúp bạn hiểu vì sao số đo ở hai nơi có thể chênh mà không bên nào hỏng.
| Khía cạnh | Máy gia đình | Máy ở cơ sở khám bệnh |
|---|---|---|
| Nghĩa vụ kiểm định | Thường không bắt buộc | Thuộc diện kiểm định nếu nằm trong danh mục và dùng cho khám chữa bệnh |
| Người chịu trách nhiệm về độ đúng khi dùng | Người dùng | Cơ sở đặt máy |
| Thói quen bảo trì | Thường chỉ thay pin khi hết | Theo lịch kiểm định, sổ theo dõi |
| Điều kiện lúc đo | Thoải mái, quen thuộc, có thể đo nhiều lần | Đi lại, chờ đợi, hồi hộp khi gặp bác sĩ |
| Giá trị khi mang đi khám | Là dữ liệu theo dõi, bác sĩ cân nhắc | Là số đo bác sĩ dựa vào tại buổi khám |
| Khi nghi máy sai | Tự so, mang tới cơ sở y tế để so, thay máy | Ngừng dùng, kiểm định lại |
Chênh lệch giữa số đo ở nhà và ở phòng khám còn do chính tâm lý và hoàn cảnh lúc đo, điều mà bác sĩ hiểu rõ. Vì vậy khi mang sổ theo dõi đi khám, hãy nói rõ bạn đo bằng máy gì, đo lúc nào, đã so máy với máy phòng khám chưa.
Khi nào nên thay máy hoặc đem đi kiểm tra
Máy gia đình rẻ hơn nhiều so với hậu quả của số đo sai kéo dài. Các dấu hiệu nên tính chuyện thay hoặc đem đi kiểm tra:
- So với máy đã kiểm định thấy lệch lớn và lặp lại cùng chiều.
- Máy báo lỗi thường xuyên dù đã thay pin, thay bao quấn.
- Máy bị rơi, va đập mạnh, vào nước, sau đó số đo khác hẳn trước.
- Màn hình mất nét, phím bấm chập chờn, bơm kêu khác thường.
- Máy đã dùng nhiều năm, bạn không nhớ lần cuối so với máy nào.
- Người trong nhà thay đổi, chẳng hạn trẻ nhỏ cần cỡ bao quấn khác, người cao tuổi khó dùng máy cổ tay đúng tư thế.
Một số hãng có trung tâm bảo hành nhận kiểm tra máy; cũng có tổ chức kiểm định nhận kiểm tra máy cá nhân theo yêu cầu. Hỏi trước xem họ làm được loại máy của bạn không và chi phí tính thế nào.
Đừng mua thêm phụ kiện trôi nổi không rõ nguồn gốc để thay cho bao quấn chính hãng. Bao quấn là một phần của hệ đo; bao lạ có thể có kích thước túi hơi, độ đàn hồi khác, khiến máy vốn tốt trở nên lệch.
Khi mua máy mới, hỏi người bán mẫu máy đã được thử nghiệm độ chính xác theo tiêu chuẩn nào, xin hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt và giữ hoá đơn để bảo hành.
Ghi sổ theo dõi sao cho người khác tin được số của bạn
Số đo ở nhà có giá trị khi người đọc biết nó được tạo ra thế nào. Mỗi lần ghi, bạn nên có ngày giờ, tay đo hoặc vị trí đo, máy nào nếu nhà có hai máy, và ghi chú nếu có chuyện bất thường như vừa đi bộ về, vừa uống cà phê, đang sốt. Không cần ghi dài, nhưng ghi đều.
Thêm một dòng nhỏ mỗi lần bạn so máy với máy ở cơ sở y tế: ngày so, kết quả chênh. Dòng này giúp bác sĩ biết số liệu cả tháng của bạn có đáng tin không. Nó cũng giúp chính bạn nhận ra máy bắt đầu trôi số trước khi chênh lệch trở nên lớn.
Gia đình có hai người cùng dùng một máy thì mỗi người nên ghi riêng một cột hoặc một trang. Nhiều máy có bộ nhớ chia theo người dùng; chọn đúng người trước khi bấm, nếu không dữ liệu của hai người trộn vào nhau và mất giá trị theo dõi.
Nếu dùng ứng dụng trên điện thoại kết nối với máy đo, kiểm tra xem ứng dụng có cho xuất dữ liệu không, và sao lưu định kỳ. Dữ liệu sức khoẻ là thông tin cá nhân nhạy cảm; đọc kỹ ứng dụng chia sẻ dữ liệu với ai trước khi đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Máy đo huyết áp mua ở nhà thuốc có tem kiểm định không?
Máy bán cho gia đình thường không có tem kiểm định như máy dùng trong phòng khám, vì không bắt buộc. Máy có thể có nhãn hàng hoá, thông tin nhà nhập khẩu và kết quả thử nghiệm của nhà sản xuất. Đó là thông tin về sản phẩm, không phải kiểm định đo lường.
Máy đo huyết áp cổ tay hay bắp tay chính xác hơn?
Máy bắp tay thường ít phụ thuộc tư thế hơn nên dễ đo ổn định; máy cổ tay tiện mang theo nhưng phải giữ cổ tay ngang tim. Nên chọn loại nào là câu hỏi cho bác sĩ theo tình trạng của bạn, bài này chỉ nêu đặc điểm đo.
Có thể tự hiệu chỉnh máy đo huyết áp điện tử ở nhà không?
Không nên. Máy điện tử gia đình không có cách hiệu chỉnh an toàn cho người dùng, và can thiệp vào máy có thể làm mất bảo hành. Nếu máy lệch, đem đi bảo hành, kiểm tra hoặc thay máy.
Nhiệt kế hồng ngoại đo trán cho kết quả mỗi lần một khác, có phải máy hỏng?
Chưa chắc. Loại này nhạy với khoảng cách, mồ hôi, nhiệt độ phòng và cách cầm máy. Làm đúng hướng dẫn rồi đo lặp lại vài lần; nếu vẫn dao động lớn, so với nhiệt kế tiếp xúc và cân nhắc mang máy đi bảo hành.
Bao lâu nên so máy đo huyết áp gia đình với máy phòng khám một lần?
Không có quy định bắt buộc. Cách làm hợp lý là so khi mới mua, sau khi máy bị rơi hoặc sửa, và mỗi lần đi tái khám định kỳ. Ghi lại kết quả mỗi lần so để thấy xu hướng.
Máy đo huyết áp cũ nhiều năm vẫn chạy bình thường thì có cần thay?
Không nhất thiết, nếu so với máy đã kiểm định vẫn khớp và bao quấn còn tốt. Tuổi máy chỉ là lý do để so thường xuyên hơn. Khi thấy dấu hiệu lệch hoặc lỗi lặp lại, lúc đó mới tính thay.