Nồi hấp tiệt trùng (autoclave) là một bình chịu áp lực dùng hơi nước bão hoà ở nhiệt độ và áp suất cao; nồi nào có áp suất làm việc và dung tích vượt ngưỡng của quy chuẩn hiện hành thì thuộc diện kiểm định an toàn như mọi bình chịu áp lực khác. Việc nồi hấp được dùng cho mục đích y tế hay thực phẩm không làm nó thoát khỏi yêu cầu này; ngược lại, kiểm định an toàn cũng không thay cho việc kiểm tra hiệu quả tiệt trùng.
Phòng nha, phòng khám nhỏ, spa, tiệm xăm, tiệm làm móng dùng nồi hấp để bàn; xưởng trồng nấm dùng nồi hấp phôi; cơ sở làm đồ hộp, pa tê, nước dùng đóng túi dùng nồi hấp thanh trùng. Người dùng thường rất kỹ về chu trình tiệt trùng nhưng lại ít để ý đến chiếc nồi như một thiết bị chịu áp lực. Bài này tách bạch hai chuyện đó và chỉ ra việc cần làm cho phần an toàn thiết bị.
Hai câu hỏi khác nhau: nồi có an toàn không, và có tiệt trùng được không
Khi nói về nồi hấp, người ta hay gộp hai câu hỏi làm một. Câu thứ nhất thuộc về an toàn lao động: thân nồi, cửa, gioăng, van an toàn, đồng hồ áp suất có chịu được áp suất làm việc không, có nguy cơ bung cửa, nổ, xì hơi gây bỏng không. Câu thứ hai thuộc về hiệu quả: nồi có đạt nhiệt độ, áp suất, thời gian cần thiết để tiêu diệt vi sinh vật trong từng mẻ hay không.
Kiểm định an toàn do tổ chức kiểm định đủ điều kiện thực hiện, trả lời câu hỏi thứ nhất. Câu hỏi thứ hai được trả lời bằng các phép theo dõi chu trình theo chuẩn chuyên môn của ngành: chỉ thị hoá học, chỉ thị sinh học, kiểm tra chân không với loại nồi có hút chân không, cùng hiệu chuẩn cảm biến nhiệt độ, áp suất. Một nồi có thể đạt kiểm định an toàn nhưng tiệt trùng kém vì cảm biến lệch, và ngược lại.
Hiểu sự khác biệt này giúp cơ sở không yên tâm sai chỗ. Có giấy kiểm định an toàn không có nghĩa là quy trình tiệt trùng đạt; có kết quả chỉ thị sinh học đạt không có nghĩa là thiết bị đã được kiểm định an toàn. Bài này tập trung vào phần an toàn thiết bị; phần kiểm soát tiệt trùng thuộc chuyên môn của từng ngành và nên theo hướng dẫn của cơ quan y tế, chuyên gia kiểm soát nhiễm khuẩn.
Nồi hấp ở các loại cơ sở nhỏ
Mỗi loại cơ sở dùng nồi hấp theo cách khác nhau, kéo theo những điểm cần lưu ý khác nhau. Bảng dưới gom các trường hợp phổ biến.
| Cơ sở | Loại nồi thường gặp | Điểm cần lưu ý về an toàn thiết bị |
|---|---|---|
| Phòng nha, phòng khám nhỏ | Nồi hấp để bàn, dung tích nhỏ đến vừa, có hoặc không hút chân không | Thông số thường sát ngưỡng, cần hỏi tổ chức kiểm định với đúng model; cơ cấu khoá cửa phải hoạt động tốt |
| Spa, tiệm xăm, tiệm làm móng | Nồi hấp để bàn cỡ nhỏ, đôi khi là hàng mua lẻ không rõ nguồn | Chọn thiết bị có nguồn gốc, hồ sơ; không dùng nồi áp suất nấu ăn thay nồi hấp |
| Xưởng trồng nấm | Nồi hấp phôi cỡ lớn, có khi tự chế từ bồn thép, cấp hơi từ lò hơi | Nồi tự chế và lò hơi cấp hơi đều phải được đánh giá; cửa nồi lớn nguy hiểm khi mở lúc còn áp |
| Cơ sở đồ hộp, thực phẩm đóng túi | Nồi thanh trùng nằm ngang hoặc đứng, dung tích lớn | Gần như chắc chắn thuộc diện; cần người vận hành được huấn luyện |
| Phòng thí nghiệm nhỏ | Nồi hấp đứng tiệt trùng môi trường, dụng cụ | Kiểm tra hạn kiểm định, quy trình mở cửa khi còn nóng |
Nếu bạn không chắc nồi của mình thuộc diện hay không, cách nhanh nhất vẫn là chụp nhãn máy ghi áp suất làm việc tối đa và dung tích buồng hấp, gửi cho tổ chức kiểm định để hỏi.
Những rủi ro đặc thù của nồi hấp
Mở cửa khi buồng còn áp. Đây là nguy cơ hàng đầu. Nồi hấp hiện đại có khoá cửa liên động, không cho mở khi còn áp; nồi cũ, nồi giá rẻ hoặc khoá liên động đã hỏng thì người dùng có thể mở được cửa trong lúc còn hơi nóng áp suất cao, gây bỏng nặng.
Gioăng cửa lão hoá. Gioăng cao su chịu nhiệt bị chai, nứt theo thời gian. Gioăng hỏng làm xì hơi quanh cửa, giảm hiệu quả tiệt trùng và có thể phun hơi vào người đứng trước nồi.
Cạn nước buồng sinh hơi. Nồi hấp để bàn tự sinh hơi từ bình nước chứa. Châm nước không đúng loại hoặc để cạn có thể làm hỏng bộ phận đun và gây quá nhiệt.
Nạp quá tải, xếp sai. Nạp dụng cụ, túi phôi quá dày làm hơi khó lưu thông, có thể khiến người dùng kéo dài chu trình hoặc tự can thiệp thông số. Xếp theo hướng dẫn nhà sản xuất là việc của người dùng, không phải tuỳ ý.
Nồi tự chế ở xưởng nấm. Một số xưởng tự hàn bồn thép làm nồi hấp phôi, cửa đóng bằng bu lông. Thiết bị như vậy rất khó chứng minh khả năng chịu áp và thường không đạt kiểm định. Đây là điểm rủi ro lớn nhất của nghề trồng nấm quy mô nhỏ.
Việc cần làm với nồi hấp đang dùng
Danh sách dưới đây dành cho người quản lý phòng khám, chủ spa, chủ xưởng nấm muốn rà lại nồi hấp của mình theo góc an toàn thiết bị.
- Chụp nhãn máy, ghi áp suất làm việc tối đa, dung tích buồng hấp, năm sản xuất, nhà sản xuất.
- Tìm hồ sơ đi kèm: hướng dẫn sử dụng, hồ sơ kỹ thuật, giấy tờ chứng nhận chất lượng của nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu.
- Hỏi tổ chức kiểm định đủ điều kiện xem nồi có thuộc diện kiểm định an toàn hay không; nếu có, hẹn lịch kiểm định.
- Kiểm tra khoá cửa liên động: theo hướng dẫn nhà sản xuất, xác nhận cửa không mở được khi còn áp.
- Lập lịch thay gioăng, vệ sinh buồng hấp, thay nước theo khuyến cáo của hãng.
- Chỉ định người được vận hành, hướng dẫn họ quy trình và cách xử lý khi có cảnh báo lỗi.
- Ghi sổ từng mẻ hấp: ngày, giờ, chu trình, kết quả chỉ thị nếu có, người vận hành, bất thường.
Sổ mẻ hấp vừa phục vụ kiểm soát nhiễm khuẩn vừa là lý lịch vận hành của thiết bị. Khi có sự cố hay khi bị kiểm tra, đây là bằng chứng quan trọng nhất về cách cơ sở dùng nồi.
Xưởng nấm: nồi hấp phôi và nguồn hơi phải được nhìn cùng nhau
Nghề trồng nấm rơm, nấm bào ngư, mộc nhĩ, linh chi ở quy mô hộ gia đình phát triển mạnh ở nhiều vùng như Đồng Tháp, Lâm Đồng, Hưng Yên, Hải Phòng. Khâu hấp tiệt trùng phôi là bước bắt buộc để diệt nấm tạp, và nhiều xưởng làm theo cách truyền thống: chất túi phôi vào thùng phuy hay bồn thép, cấp hơi từ lò đốt củi, trấu, hấp nhiều giờ liền. Trong cách làm này có hai thiết bị cần xem xét: lò sinh hơi và buồng hấp.
Nếu buồng hấp chỉ là thùng không kín, hơi thoát ra tự do, áp suất trong buồng gần bằng áp suất khí quyển thì buồng đó có thể không phải là bình chịu áp lực theo nghĩa kỹ thuật, nhưng lò sinh hơi vẫn là đối tượng cần đánh giá. Nếu buồng hấp được đóng kín bằng nắp bu lông để tăng nhiệt độ, nó đã trở thành một bình chịu áp lực tự chế, rủi ro cao hơn hẳn. Ranh giới giữa hai trường hợp đôi khi chỉ là một lần xiết thêm bu lông để mẻ hấp nhanh hơn.
Chủ xưởng nấm nên trao đổi với tổ chức kiểm định về cả hệ thống: lò hơi, đường ống, buồng hấp, cách đóng mở. Khi mở rộng sản xuất, hãy cân nhắc đầu tư nồi hấp phôi chế tạo có hồ sơ, thay vì nâng cấp thùng tự chế lên áp suất cao hơn.
Mua nồi hấp mới: đọc thông số và hỏi đúng câu
Thị trường có rất nhiều nồi hấp để bàn với giá chênh lệch lớn, từ hàng có thương hiệu, hồ sơ đầy đủ đến hàng bán qua mạng không rõ nguồn. Với một thiết bị chịu áp lực đặt ngay trong phòng có khách, đây không phải món nên chọn theo giá rẻ nhất. Hãy yêu cầu người bán cung cấp thông số áp suất làm việc tối đa, dung tích buồng, hồ sơ kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt và giấy tờ về nguồn gốc.
Một câu nên hỏi thẳng: thiết bị này có thuộc diện kiểm định an toàn không, và nếu có, ai lo kiểm định lần đầu trước khi bàn giao. Người bán chuyên nghiệp thường trả lời được và đôi khi hỗ trợ việc này. Người bán không trả lời được, hoặc trả lời "không cần đâu" mà không có căn cứ, là dấu hiệu bạn nên tìm nguồn khác.
Với thiết bị dùng trong y tế, ngoài phần an toàn thiết bị còn có các quy định riêng về trang thiết bị y tế mà cơ sở khám chữa bệnh cần tuân thủ. Phần này nằm ngoài phạm vi bài; phòng khám nên hỏi cơ quan quản lý y tế địa phương về yêu cầu hiện hành với loại thiết bị mình định mua.
Không dùng nồi áp suất nấu ăn thay nồi hấp
Ở một số spa, tiệm xăm nhỏ, người ta dùng nồi áp suất nấu ăn để "hấp" dụng cụ cho tiết kiệm. Cách làm này sai ở cả hai câu hỏi. Về hiệu quả, nồi nấu ăn không có chu trình kiểm soát, không có cách xác nhận đã đạt đủ điều kiện tiệt trùng, dụng cụ có lòng ống hay gói kín rất khó được tiệt trùng đều. Về an toàn, nồi gia dụng được thiết kế cho thức ăn và nước, không cho việc mở đóng nhiều lần mỗi ngày với dụng cụ kim loại bên trong.
Ngoài rủi ro cho người làm, cách này còn đặt khách hàng vào nguy cơ lây nhiễm qua dụng cụ không được tiệt trùng đúng. Trong ngành làm đẹp, xăm, đây là điều cơ quan y tế đặc biệt lưu ý khi kiểm tra.
Nếu cơ sở chưa đủ điều kiện đầu tư nồi hấp đạt chuẩn, nên cân nhắc dùng dụng cụ dùng một lần cho các thao tác xâm lấn, hoặc gửi tiệt trùng ở cơ sở có dịch vụ tiệt trùng đạt yêu cầu, thay vì tự chế. Lựa chọn nào cũng nên được hỏi ý kiến chuyên gia kiểm soát nhiễm khuẩn hoặc cơ quan y tế địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Nồi hấp để bàn ở phòng nha có bắt buộc kiểm định không?
Phụ thuộc áp suất làm việc tối đa và dung tích buồng hấp của model cụ thể so với ngưỡng của quy chuẩn hiện hành. Nhiều nồi để bàn nằm sát ngưỡng nên không thể trả lời chung cho mọi loại. Hãy gửi thông số trên nhãn máy cho tổ chức kiểm định để có câu trả lời cho đúng thiết bị bạn đang dùng.
Đã có kết quả chỉ thị sinh học đạt thì có cần kiểm định an toàn nữa không?
Có, nếu nồi thuộc diện. Chỉ thị sinh học xác nhận hiệu quả tiệt trùng của mẻ hấp, còn kiểm định an toàn đánh giá thân nồi, cửa, van an toàn, đồng hồ có chịu được áp suất làm việc hay không. Hai việc bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Khoá cửa nồi hấp bị hỏng, có dùng tạm được không?
Không nên. Khoá cửa liên động là lớp bảo vệ chính chống mở cửa khi còn áp. Hãy dừng dùng nồi, liên hệ đơn vị bảo trì có chuyên môn để sửa hoặc thay. Sau sửa chữa bộ phận liên quan đến an toàn, nên hỏi tổ chức kiểm định xem có cần kiểm định lại không.
Xưởng nấm tự hàn nồi hấp phôi từ bồn thép thì có hợp pháp không?
Nồi tự chế không có thiết kế, không rõ vật liệu, mối hàn thì rất khó chứng minh khả năng chịu áp và thường không đạt kiểm định. Nếu nồi thuộc diện mà không đạt thì không được phép sử dụng. Nên hỏi tổ chức kiểm định khảo sát và cân nhắc thay bằng nồi có nguồn gốc.
Ai được phép vận hành nồi hấp ở phòng khám?
Người được cơ sở giao nhiệm vụ, đã được hướng dẫn quy trình của nhà sản xuất và được huấn luyện an toàn nếu nồi thuộc diện thiết bị nghiêm ngặt. Họ cần biết cách nạp, chọn chu trình, đọc cảnh báo, mở cửa an toàn và ghi sổ mẻ hấp.
Có cần hiệu chuẩn đồng hồ và cảm biến của nồi hấp không?
Đồng hồ áp suất và cảm biến nhiệt độ quyết định nồi hiển thị đúng hay sai điều kiện tiệt trùng. Hiệu chuẩn hoặc kiểm định đo lường cho các bộ phận này nên làm theo khuyến cáo của nhà sản xuất và yêu cầu chuyên môn của ngành. Hỏi đơn vị bảo trì thiết bị về tần suất phù hợp.