Phương tiện đo dùng trong mua bán, thanh toán hoặc liên quan tới an toàn, sức khoẻ, môi trường mà thuộc danh mục phải kiểm định sẽ mang dấu kiểm định sau khi đạt; dấu đó có thể là tem dán, kẹp chì có dấu ép, dấu đóng hoặc giấy chứng nhận kiểm định đi kèm. Khác với tem kiểm định an toàn chủ yếu dùng để báo hạn, dấu trên phương tiện đo còn có nhiệm vụ niêm phong, ngăn người khác mở vào chỗ điều chỉnh số đo.
Bạn gặp dấu kiểm định hằng ngày mà ít để ý: sợi dây chì nhỏ ở chân cân bàn ngoài chợ, miếng tem trên cân điện tử ở quầy thịt, kẹp chì ở nắp công tơ điện, dấu niêm phong trên cột bơm xăng. Bài này giúp nhận ra từng loại dấu, đọc thông tin có trên đó và hiểu khi dấu bị đứt, bị mờ thì nghĩa là gì. Cách tự kiểm cân hay đề nghị kiểm định lại công tơ được viết trong các chuyên mục riêng của trang.
Phương tiện đo nào phải mang dấu kiểm định
Pháp luật đo lường không bắt mọi dụng cụ đo phải kiểm định. Nhóm phải kiểm định là những phương tiện đo dùng để định lượng hàng hoá, dịch vụ trong mua bán và thanh toán, hoặc dùng trong việc liên quan tới an toàn, sức khoẻ, môi trường, giám định tư pháp, và nằm trong danh mục do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành. Chiếc cân nhà bếp bạn mua để làm bánh không thuộc diện đó; chiếc cân người bán thịt dùng để tính tiền cho khách thì thuộc.
Ví dụ hay gặp: cân dùng trong mua bán ở chợ và cửa hàng, cân thu mua nông sản, cân xe tải ở trạm cân, công tơ điện, đồng hồ nước lạnh, đồng hồ đo khí, cột đo xăng dầu, đồng hồ tính tiền taxi, máy đo nồng độ cồn trong hơi thở, phương tiện đo tốc độ, một số phương tiện đo dùng trong y tế và quan trắc môi trường. Danh mục cụ thể và chu kỳ kiểm định từng loại có thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên khi cần chính xác hãy tra danh mục mới nhất của cơ quan quản lý đo lường.
Các phương tiện đo này không chỉ phải kiểm định một lần. Thông thường chúng được kiểm định ban đầu trước khi đưa vào dùng, kiểm định định kỳ theo chu kỳ, và kiểm định sau khi sửa chữa. Mỗi lần đạt, dấu kiểm định mới được gắn và dấu cũ được thay.
Ba hình thức dấu kiểm định và chỗ thường gặp
Pháp luật đo lường gọi chung các hình thức này là chứng chỉ kiểm định. Một phương tiện đo có thể mang một hoặc kết hợp nhiều hình thức.
| Hình thức | Trông như thế nào | Thường thấy ở | Cho bạn biết gì |
|---|---|---|---|
| Dấu kiểm định (kẹp chì, dấu ép, dấu đóng) | Viên chì hoặc nhựa kẹp trên dây xuyên qua lỗ ốc, mặt có hình dấu ép; hoặc dấu đóng thẳng lên kim loại | Chân cân bàn, nắp công tơ, hộp đấu dây, cụm bơm của cột xăng | Chỗ điều chỉnh đã được niêm phong sau kiểm định |
| Tem kiểm định | Miếng tem dán, thường loại vỡ khi bóc, có ký hiệu tổ chức kiểm định và hạn | Thân cân điện tử, mặt cột đo xăng dầu, thân máy đo | Phương tiện đo đã đạt và hạn hiệu lực |
| Giấy chứng nhận kiểm định | Văn bản cấp cho chủ phương tiện đo | Hồ sơ của cửa hàng, trạm cân, cây xăng, phòng khám | Thông tin đầy đủ về phương tiện đo, kết quả và hạn |
Với người mua hàng, hai hình thức đầu là thứ nhìn thấy được tại chỗ. Giấy chứng nhận nằm trong hồ sơ của người bán; bạn có thể đề nghị xem khi có tranh chấp về số đo.
Kẹp chì và niêm phong: vì sao chúng quan trọng hơn bạn nghĩ
Mọi phương tiện đo đều có chỗ để điều chỉnh, vì nhà sản xuất và tổ chức kiểm định cần chỉnh cho đúng. Chính chỗ đó cũng là nơi có thể bị can thiệp để làm số đo lệch. Kẹp chì và dấu niêm phong được đặt lên đường dẫn vào chỗ điều chỉnh: muốn mở thì phải cắt dây hoặc phá dấu.
Vì thế, một dấu niêm phong còn nguyên cho biết từ lần kiểm định gần nhất, chưa ai mở vào phần điều chỉnh theo đường thông thường. Ngược lại, dây bị cắt, viên chì bị bóp méo, dấu ép không còn rõ hình, hay có dấu hiệu dây mới thay không giống loại cũ, đều là lý do để đặt câu hỏi.
Theo nguyên tắc của pháp luật đo lường, khi chứng chỉ kiểm định bị hư hỏng hoặc dấu niêm phong bị phá, phương tiện đo thường phải được kiểm định lại trước khi tiếp tục dùng trong mua bán. Không phải mọi dây đứt đều do gian lận; cân có thể bị va đập, công tơ có thể được thợ điện mở khi sửa chữa. Nhưng việc đúng sau đó là kiểm định lại, không phải tự buộc dây mới.
Nhìn dấu kiểm định trên từng loại phương tiện đo hay gặp
Vị trí dấu có thể khác nhau giữa các kiểu máy. Danh sách dưới chỉ là chỗ thường thấy để bạn biết nhìn vào đâu.
- Cân bàn cơ ở chợ: kẹp chì ở chân cân hoặc dưới mặt bàn cân, nơi có ốc chỉnh; đôi khi có thêm tem trên thân.
- Cân điện tử bán lẻ: tem trên thân hoặc mặt sau, dấu niêm phong ở chỗ mở vào bo mạch hoặc công tắc hiệu chỉnh.
- Cân vàng bạc, cân kỹ thuật: tem trên thân, có thể kèm giấy chứng nhận đặt trong quầy.
- Cân ô tô ở trạm cân: dấu niêm phong ở hộp đấu nối cảm biến và đầu cân; giấy chứng nhận thường lưu ở phòng điều hành.
- Công tơ điện: kẹp chì ở nắp hộp đấu dây và nắp công tơ; công tơ do ngành điện quản lý có thể có thêm niêm phong của đơn vị điện lực.
- Đồng hồ nước: dấu niêm phong ở thân hoặc mặt đồng hồ, chỗ nối với đường ống.
- Cột đo xăng dầu: tem trên mặt cột và các dấu niêm phong ở cụm đo bên trong, người mua thường chỉ thấy tem.
- Đồng hồ tính tiền taxi: tem và niêm phong trên thân đồng hồ và đường dây tín hiệu.
Với công tơ, đồng hồ nước nằm ở nơi chung hoặc trong hộp khoá, đừng tự mở hộp để xem; chụp từ bên ngoài hoặc đề nghị đơn vị quản lý mở cùng.
Phương tiện đo mới mua đã có dấu kiểm định chưa
Người bán hàng mới mở sạp hay hỏi: cân vừa mua ở cửa hàng có dùng ngay được không. Câu trả lời tuỳ vào việc chiếc cân đó đã được kiểm định ban đầu hay chưa. Phương tiện đo thuộc diện phải kiểm định thường phải có kiểu đã được phê duyệt mẫu và được kiểm định ban đầu trước khi đưa vào dùng; có nơi bán kèm sẵn tem và giấy, có nơi bán máy trần để người mua tự đưa đi kiểm định.
Vì vậy khi mua cân, đồng hồ đo hay máy đo cho việc kinh doanh, hãy hỏi người bán ba điều: kiểu máy này đã được phê duyệt mẫu chưa, máy đã được kiểm định ban đầu chưa, nếu có thì tem ở đâu và giấy chứng nhận đi kèm là của số máy nào. Đối chiếu số máy trên giấy với số trên thân máy như với mọi giấy kiểm định khác.
Ví dụ giả định: một người bán trái cây mua cân điện tử qua mạng, giá rẻ, máy không có tem. Chiếc cân có thể đo khá đúng, nhưng chưa đủ điều kiện dùng để tính tiền cho khách cho tới khi được kiểm định đạt. Hỏi trước khi mua đỡ mất công hơn nhiều so với việc phát hiện ra lúc bị kiểm tra.
Dấu hiệu dấu kiểm định có vấn đề
Không có dấu nào. Phương tiện đo thuộc diện phải kiểm định mà không có tem, không có kẹp chì, và người bán không đưa được giấy, là dấu hiệu rõ nhất.
Tem đã hết hạn. Đọc hạn trên tem. Nhiều tem chỉ ghi tháng và năm; qua tháng đó mà chưa kiểm định lại là quá hạn.
Dây chì bị cắt hoặc buộc lại. Dây đứt, nút buộc lạ, dây khác màu khác loại so với dây thường thấy trên cùng kiểu máy.
Viên chì méo, mờ hình. Dấu ép không còn rõ hoặc trông như bị ép lại bằng dụng cụ khác.
Tem dán đè hoặc bóc ra dán lại. Tem loại vỡ khi bóc mà còn nguyên vẹn sau khi rõ ràng đã bị dịch chỗ, hoặc có vết keo của tem cũ bên dưới.
Tem không khớp với phương tiện đo. Tem ghi một loại cân mà dán trên loại khác, hoặc giấy chứng nhận ghi số máy khác số trên thân.
Người mua, người dùng có thể làm gì khi thấy dấu bất thường
Bước đầu là hỏi người bán hoặc đơn vị quản lý phương tiện đo một cách bình tĩnh, đề nghị xem giấy chứng nhận kiểm định. Nhiều chợ có cân đối chứng để người mua cân lại; dùng nó trước khi đi xa hơn. Với công tơ điện, đồng hồ nước, bạn có quyền đề nghị đơn vị cung cấp kiểm tra và kiểm định lại khi nghi ngờ số đo, theo quy trình của đơn vị đó.
Nếu người bán không hợp tác và bạn có cơ sở để nghi số đo sai, có thể phản ánh tới ban quản lý chợ, lực lượng quản lý thị trường hoặc Sở Khoa học và Công nghệ, nơi quản lý nhà nước về đo lường ở địa phương. Mô tả cụ thể nơi, thời gian, phương tiện đo, dấu hiệu bạn thấy, kèm ảnh chụp không làm phiền người khác.
Không tự cắt dây chì để kiểm tra, không tự mở hộp công tơ, không bóc tem. Việc đó làm mất chứng cứ và có thể khiến chính bạn gặp rắc rối. Tranh chấp về số đo có giá trị lớn, như tiền điện kéo dài nhiều tháng hay cân hàng nông sản số lượng lớn, có thủ tục kiểm định để giải quyết tranh chấp; nếu đi tới bước đó, hỏi luật sư hoặc người làm nghề trước khi ký các văn bản thoả thuận.
Câu hỏi thường gặp
Cân ở nhà có phải kiểm định không?
Không. Cân dùng trong gia đình để nấu ăn, theo dõi cân nặng không dùng trong mua bán nên không thuộc diện phải kiểm định. Diện phải kiểm định là phương tiện đo dùng để tính tiền, thanh toán hoặc dùng cho các mục đích nằm trong danh mục quy định.
Kẹp chì trên cân bị đứt thì cân có còn dùng để bán hàng được không?
Theo nguyên tắc chung, dấu niêm phong bị phá thì phương tiện đo cần được kiểm định lại trước khi tiếp tục dùng trong mua bán. Người bán nên liên hệ tổ chức kiểm định, không tự buộc dây mới.
Tem kiểm định trên cân chỉ ghi tháng và năm thì hiểu hạn thế nào?
Cách hiểu an toàn là cân phải được kiểm định lại trước khi tháng ghi trên tem kết thúc. Muốn biết ngày cụ thể, hãy xem giấy chứng nhận kiểm định mà người bán lưu giữ.
Công tơ điện có kẹp chì của ai?
Công tơ có thể mang dấu kiểm định của tổ chức kiểm định và thêm niêm phong của đơn vị điện lực quản lý công tơ. Hai loại dấu có mục đích khác nhau, và khách hàng không nên tự mở hay phá dấu nào.
Phát hiện cột xăng không có tem kiểm định thì báo ai?
Bạn có thể hỏi nhân viên cửa hàng xem giấy chứng nhận, rồi nếu cần phản ánh tới Sở Khoa học và Công nghệ hoặc lực lượng quản lý thị trường địa phương, kèm thời gian, địa điểm và ảnh chụp từ bên ngoài.
Dấu kiểm định trên phương tiện đo khác tem kiểm định an toàn ra sao?
Tem kiểm định an toàn chủ yếu cho biết thiết bị đã đạt và còn hạn. Dấu trên phương tiện đo vừa báo kết quả kiểm định, vừa niêm phong chỗ điều chỉnh số đo, nên dấu bị phá có ý nghĩa nghiêm trọng hơn.