Hiệu chuẩn tại chỗ hợp với thiết bị lớn, khó tháo hoặc chịu ảnh hưởng của vị trí lắp đặt như cân sàn, cân bồn, lò sấy, tủ ấm, cảm biến trên đường ống; gửi về phòng hợp với thiết bị nhỏ, cần môi trường kiểm soát tốt và độ không đảm bảo nhỏ. Mỗi cách có cái được và cái mất: tại chỗ đỡ dừng máy, đo đúng điều kiện dùng nhưng môi trường kém ổn định hơn; về phòng cho kết quả tốt hơn nhưng phải tháo lắp, vận chuyển và có thời gian thiết bị vắng mặt.
Lựa chọn không chỉ là chuyện tiện. Nó ảnh hưởng tới độ không đảm bảo trên giấy, tới việc giấy có nằm trong phạm vi công nhận hay không, và tới việc nhà máy phải chuẩn bị gì. Bài này giúp người phụ trách quyết định cho từng thiết bị và chuẩn bị để ngày hiệu chuẩn tại chỗ không bị bỏ dở giữa chừng.
So sánh hai cách theo những tiêu chí thường gặp
Bảng dưới không có lựa chọn tốt hơn tuyệt đối; nó giúp nhìn thấy đánh đổi cho từng thiết bị cụ thể.
| Tiêu chí | Hiệu chuẩn tại chỗ | Gửi về phòng |
|---|---|---|
| Độ không đảm bảo | Thường lớn hơn do nhiệt độ, rung, gió, bụi | Thường nhỏ hơn nhờ môi trường kiểm soát |
| Điều kiện đo | Đúng vị trí, đúng cách lắp đặt thực tế | Điều kiện chuẩn, có thể khác điều kiện dùng |
| Thời gian thiết bị vắng mặt | Vài giờ đến một ngày | Vài ngày đến vài tuần, gồm vận chuyển |
| Rủi ro vận chuyển | Không có | Va đập, rung, thất lạc |
| Tháo lắp | Ít hoặc không | Có, kèm rủi ro lắp lại sai |
| Phạm vi công nhận | Phải hỏi phòng có được công nhận tại hiện trường | Thường nằm trong phạm vi tại phòng |
| Công việc nhà máy phải chuẩn bị | Nhiều: mặt bằng, an toàn, điện, người hỗ trợ | Ít: đóng gói, phiếu yêu cầu |
Với thiết bị nhỏ dễ mang, câu trả lời thường là gửi về phòng. Với thiết bị không thể di chuyển như cân ô tô, cân sàn lớn, bồn chứa, câu trả lời gần như bắt buộc là tại chỗ. Vùng giữa — tủ ấm, lò sấy nhỏ, đồng hồ trên máy — mới là chỗ cần cân nhắc.
Những thiết bị nên ưu tiên hiệu chuẩn tại chỗ
Cân sàn, cân bàn lớn, cân bồn. Kết quả cân phụ thuộc mặt nền, độ phẳng, vị trí lắp. Tháo ra mang đi rồi lắp lại có thể làm thay đổi chính điều kiện vừa được hiệu chuẩn. Phép hiệu chuẩn tại chỗ cần mang quả cân chuẩn với khối lượng đủ lớn, nên phải bàn trước lối vào, xe nâng, chỗ đặt quả cân.
Lò sấy, tủ ấm, kho lạnh, buồng ổn nhiệt. Thứ cần biết không chỉ là cảm biến điều khiển chỉ đúng không, mà là nhiệt độ thật ở các vị trí trong buồng có đều không. Việc này chỉ làm được tại chỗ, bằng nhiều cảm biến chuẩn đặt rải trong buồng.
Cảm biến lắp trên đường ống, trên máy. Tháo cảm biến áp suất, nhiệt độ trên dây chuyền có khi phải dừng cả dây chuyền và xả áp. Một số cảm biến có thể được kiểm bằng cách so với chuẩn cắm song song tại vị trí; một số khác bắt buộc tháo ra.
Thiết bị mà việc tháo lắp tốn kém hơn hiệu chuẩn. Cần tính cả thời gian dừng sản xuất, chi phí thợ, rủi ro lắp lại sai. Khi những chi phí ẩn này lớn, hiệu chuẩn tại chỗ có lợi dù độ không đảm bảo lớn hơn.
Độ không đảm bảo tại hiện trường và cách giảm nó
Phòng hiệu chuẩn mang chuẩn tới nhà máy thì chuẩn vẫn tốt như trong phòng, nhưng môi trường thì không. Nhiệt độ xưởng dao động theo giờ trong ngày, quạt và gió lùa làm cân điện tử nhạy dao động, rung từ máy bên cạnh làm số đọc nhảy, bụi bám vào quả cân. Tất cả những yếu tố đó cộng vào độ không đảm bảo, nên giấy hiệu chuẩn tại chỗ thường có U lớn hơn giấy làm trong phòng cho cùng loại thiết bị.
Nhà máy có thể giảm bớt bằng những việc đơn giản: chọn khung giờ ít biến động nhiệt, tắt quạt và máy rung gần đó trong thời gian đo, lau sạch thiết bị và khu vực, để thiết bị chạy ổn định trước khi đo theo khuyến cáo của nhà sản xuất, bảo đảm điện ổn định. Những việc này không tốn tiền, chỉ cần phối hợp giữa người phụ trách hiệu chuẩn và quản đốc.
Khi nhận giấy, so U với dung sai sử dụng như mọi lần. Nếu U tại chỗ quá lớn so với nhu cầu, cần xem lại: có thể cải thiện điều kiện, có thể chọn phòng có chuẩn và phương pháp tốt hơn, hoặc với thiết bị nhỏ thì chuyển sang gửi về phòng.
Năm câu hỏi để chọn cách cho từng thiết bị
Tháo thiết bị ra có làm thay đổi điều kiện đo không? Nếu kết quả phụ thuộc mặt nền, cách lắp, đường ống, buồng chứa, thì hiệu chuẩn sau khi tháo ra chỉ cho biết thiết bị đúng ở một điều kiện khác. Đây là lý do mạnh nhất để làm tại chỗ.
Dung sai sử dụng chặt tới mức nào? Dung sai càng chặt thì độ không đảm bảo càng phải nhỏ, và môi trường phòng hiệu chuẩn càng có lợi. Nếu dung sai rộng, độ không đảm bảo tại chỗ thường vẫn đủ dùng.
Thiết bị vắng mặt bao lâu thì chịu được? Thiết bị duy nhất của một dây chuyền chạy ba ca không thể đi vắng hai tuần. Nếu không có dự phòng, tại chỗ là lựa chọn thực tế.
Thiết bị có chịu được vận chuyển không? Thiết bị quang học, cân phân tích, cảm biến nhạy va đập có thể lệch ngay trên đường về. Khi rủi ro vận chuyển cao, cần đóng gói kỹ hoặc cân nhắc làm tại chỗ nếu môi trường cho phép.
Khách hàng hoặc tiêu chuẩn có đòi cách cụ thể không? Một số khách hàng yêu cầu giấy có dấu công nhận, mà phép hiệu chuẩn tại hiện trường của phòng đó có thể không được công nhận. Đọc yêu cầu trước khi quyết định.
Chuẩn bị cho một ngày hiệu chuẩn tại nhà máy
Ngày hiệu chuẩn tại chỗ hay bị dở dang vì những chuyện ngoài kỹ thuật: không có lối cho xe chở quả cân, thiết bị đang chạy không dừng được, không ai có quyền mở tủ điện. Chuẩn bị trước theo danh sách dưới đây giúp tránh phần lớn sự cố đó.
- Gửi phòng hiệu chuẩn danh sách thiết bị kèm vị trí, ảnh chụp, phạm vi đo, điểm cần hiệu chuẩn, dung sai sử dụng.
- Hỏi phòng cần gì: không gian đặt chuẩn, nguồn điện, xe nâng, thang, người hỗ trợ, thời gian ổn định trước khi đo.
- Lên lịch dừng thiết bị với bộ phận sản xuất, chọn khung giờ ít ảnh hưởng nhất.
- Chuẩn bị an toàn: giấy phép làm việc nếu khu vực có nguy cơ, khoá cô lập năng lượng khi cần, hướng dẫn an toàn cho người bên ngoài vào xưởng.
- Làm sạch thiết bị và khu vực, kiểm tra thiết bị hoạt động bình thường từ hôm trước.
- Cử người của nhà máy đi cùng suốt buổi để trả lời câu hỏi, chứng kiến và ghi nhận những bất thường.
- Trước khi phòng rời đi, kiểm lại thiết bị đã được lắp đặt, đấu nối lại đúng và hoạt động bình thường.
Người đi cùng của nhà máy nên ghi chép riêng: điều kiện môi trường lúc đo, có hiệu chỉnh gì không, thiết bị nào có vấn đề. Ghi chép này giúp đọc giấy hiệu chuẩn sau đó và giải thích khi có câu hỏi.
Khi gửi thiết bị về phòng: những việc hay bị quên
Gửi về phòng tưởng đơn giản nhưng cũng có những lỗi lặp lại, làm thiết bị hư hỏng, chậm trả hoặc kết quả không dùng được:
- Không gửi kèm phụ kiện cần cho phép đo: đầu dò riêng, cáp, bộ nguồn, khiến phòng hiệu chuẩn chỉ làm được một phần.
- Đóng gói sơ sài thiết bị nhạy va đập; nên dùng hộp gốc hoặc thùng có lót đệm, ghi rõ chiều đặt.
- Không ghi mã nội bộ, khiến giấy hiệu chuẩn không khớp được với thiết bị trong danh mục.
- Không nói điểm cần hiệu chuẩn, phòng làm theo điểm mặc định không trùng với khoảng bạn dùng.
- Không có thiết bị dự phòng, sản xuất phải chờ hoặc dùng tạm thiết bị không kiểm soát.
- Không kiểm tra thiết bị khi nhận về trước khi đưa vào dùng, để lọt hư hỏng do vận chuyển chiều về.
Một mẫu phiếu gửi thiết bị dùng chung cho cả doanh nghiệp, có sẵn các ô cần điền, xử lý được gần hết những lỗi trên.
Khi thiết bị trở về, người nhận nên mở hộp ngay, xem bên ngoài có vết va đập không, bật thử và đo nhanh một giá trị quen thuộc trước khi trả cho bộ phận sử dụng. Nếu phát hiện hư hỏng, ghi lại bằng ảnh và báo ngay cho bên vận chuyển, phòng hiệu chuẩn trong ngày, vì để lâu thì rất khó xác định hư hỏng xảy ra ở chặng nào.
Kết hợp hai cách trong một kế hoạch năm
Phần lớn nhà máy không chọn hẳn một cách, mà kết hợp: thiết bị lớn và thiết bị lắp cố định hiệu chuẩn tại chỗ trong một hai đợt mỗi năm, thiết bị cầm tay và thiết bị cần độ chính xác cao gửi về phòng theo lịch rải đều. Gom các thiết bị cần làm tại chỗ vào cùng đợt giúp giảm số lần phòng hiệu chuẩn phải tới, giảm số lần dừng máy. Thời điểm tốt cho đợt tại chỗ thường là lúc nhà máy bảo dưỡng định kỳ hoặc nghỉ dây chuyền theo kế hoạch, vì thiết bị đã dừng sẵn và thợ bảo trì có mặt để tháo lắp khi cần.
Khi lập kế hoạch, ghi rõ trong danh mục thiết bị hình thức cho từng thiết bị — tại chỗ hay gửi về — cùng lý do. Nếu sau này thay đổi, ví dụ chuyển từ tại chỗ sang gửi về vì U quá lớn, ghi lại như mọi thay đổi khác trong lý lịch thiết bị. Nhờ vậy kết quả qua các năm vẫn so sánh được, và người đọc hiểu vì sao U của thiết bị đột ngột thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Giấy hiệu chuẩn tại chỗ có giá trị như giấy làm trong phòng không?
Có giá trị như nhau về mặt là kết quả hiệu chuẩn, nhưng điều kiện đo khác nên độ không đảm bảo thường khác. Nếu cần giấy có dấu công nhận, hỏi phòng xem phép hiệu chuẩn tại hiện trường có nằm trong phạm vi công nhận của họ không.
Cân ô tô có hiệu chuẩn tại chỗ thay cho kiểm định được không?
Không, nếu cân ô tô dùng cho mua bán, thanh toán. Khi đó phải kiểm định bởi tổ chức được chỉ định. Hiệu chuẩn chỉ là việc thêm nếu doanh nghiệp muốn biết sai số chi tiết hơn. Cân ô tô chỉ dùng nội bộ thì có thể chỉ hiệu chuẩn.
Có cần dừng sản xuất khi hiệu chuẩn tại chỗ không?
Thường phải dừng thiết bị đang được hiệu chuẩn, vì không thể vừa đo sản phẩm vừa đặt chuẩn. Các thiết bị khác có thể chạy bình thường, trừ khi chúng gây rung hoặc nhiễu ảnh hưởng phép đo. Bàn trước với phòng hiệu chuẩn để sắp lịch ít ảnh hưởng nhất.
Thiết bị bị hỏng trong lúc vận chuyển đi hiệu chuẩn thì ai chịu?
Tuỳ thoả thuận trong hợp đồng và bên nào vận chuyển. Vì vậy nên ghi rõ trong hợp đồng trách nhiệm khi thiết bị hư hỏng trong vận chuyển và trong lúc ở phòng, chụp ảnh tình trạng thiết bị trước khi gửi và khi nhận về.
Có nên hiệu chuẩn tại chỗ tất cả để đỡ tháo lắp không?
Không nên với thiết bị nhỏ, cần độ chính xác cao. Môi trường xưởng làm độ không đảm bảo lớn hơn, có khi lớn tới mức không xác nhận được thiết bị theo nhu cầu. Chỉ chọn tại chỗ khi lợi ích về tháo lắp, dừng máy và điều kiện thực tế vượt bất lợi về độ không đảm bảo.
Cảm biến nhiệt trên dây chuyền có thể kiểm mà không tháo không?
Một số trường hợp có thể so với nhiệt kế chuẩn cắm song song gần vị trí cảm biến, cho biết cảm biến còn hợp lý hay không. Nhưng đó là kiểm tra, không thay hoàn toàn được hiệu chuẩn đầy đủ. Hỏi phòng hiệu chuẩn phương pháp phù hợp cho từng loại cảm biến.