Thang cuốn và băng chuyền chở người (loại băng tải phẳng hoặc dốc ở siêu thị, nhà ga) thuộc nhóm thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn: phải được kiểm định trước khi đưa vào sử dụng, kiểm định định kỳ và kiểm định lại sau sửa chữa lớn hay sự cố; chủ sở hữu toà nhà hoặc đơn vị được giao quản lý vận hành chịu trách nhiệm. Mỗi thang đều có nút dừng khẩn cấp, thường ở chân và đầu thang, dùng khi có người bị kẹp hoặc ngã.
Thang cuốn chạy cả ngày trong các trung tâm thương mại, nhà ga, sân bay, bệnh viện, và hầu hết mọi người đi lên đó mà không nghĩ gì. Bài này viết cho cả hai phía: người đi thang, nhất là phụ huynh có con nhỏ, và người quản lý toà nhà muốn biết mình phải lo những gì.
Ai chịu trách nhiệm cái gì với một chiếc thang cuốn
Một chiếc thang cuốn trong trung tâm thương mại thường có ít nhất bốn bên liên quan. Phân vai rõ giúp khi có chuyện biết hỏi ai:
| Bên | Việc chính | Hay bị bỏ sót |
|---|---|---|
| Chủ sở hữu toà nhà | Đưa thang đi kiểm định đúng hạn, ký hợp đồng bảo trì, bảo đảm có người được giao quản lý | Giao hết cho đơn vị bảo trì rồi không theo dõi hạn kiểm định |
| Đơn vị quản lý vận hành toà nhà | Bật tắt thang theo giờ, kiểm tra đầu ngày, ghi nhật ký, xử lý sự cố ban đầu, giữ hồ sơ | Không có người trực gần thang giờ cao điểm, không ghi nhật ký |
| Đơn vị bảo trì thang | Bảo dưỡng định kỳ theo hướng dẫn nhà sản xuất, sửa chữa, thay thế linh kiện | Thay linh kiện không đúng chủng loại, không báo khi cần kiểm định bất thường |
| Tổ chức kiểm định | Kiểm định độc lập, cấp giấy chứng nhận và tem khi đạt | Không chịu trách nhiệm cho việc vận hành giữa hai lần kiểm định |
| Khách thuê mặt bằng | Không đặt hàng hoá, quầy khuyến mãi lấn khu vực chân và đầu thang | Kê biển, kệ hàng chắn lối thoát của thang |
Khi thang thuộc phần sở hữu chung của toà nhà hỗn hợp có cả căn hộ, ban quản trị và đơn vị quản lý vận hành chia trách nhiệm theo quy chế của toà nhà. Phần này giống với thang máy chung cư, được viết riêng ở mục thang máy của trang.
Tai nạn thang cuốn hay xảy ra ở đâu
Khe giữa bậc thang và vách bên. Thang cuốn có khe nhỏ giữa mép bậc và tấm vách hai bên. Dép nhựa mềm, ủng cao su, dây giày, gấu quần rộng, vạt váy dài dễ bị cuốn vào khe này, nhất là khi người đứng sát mép. Trẻ nhỏ đi dép xốp là nhóm hay gặp nạn nhất.
Điểm cuối thang, nơi bậc chui vào lược. Ở đầu và chân thang có tấm răng lược, nơi bậc thang biến mất xuống dưới sàn. Người ngã ở đây, hoặc trẻ ngồi bệt trên bậc khi tới cuối thang, có thể bị kẹp tay, ngón chân.
Tay vịn và khoảng hở với trần, vách. Trẻ hay tì người, thò đầu ra ngoài tay vịn để nhìn xuống, trong khi tay vịn đang chạy lên tới chỗ giao với trần hoặc sàn tầng trên. Đây là nguyên nhân của những tai nạn nghiêm trọng nhất.
Mất thăng bằng khi thang chạy hoặc dừng đột ngột. Người cao tuổi, người mang đồ nặng, người dắt xe đẩy dễ ngã khi bước lên, bước xuống hoặc khi thang dừng gấp. Một người ngã có thể kéo theo nhiều người phía dưới.
Đi ngược chiều, chạy nhảy, đùa nghịch. Trẻ chạy ngược chiều thang, ngồi trượt trên tay vịn, đứng trên tấm lược ở đầu thang. Thang không được thiết kế cho những tư thế đó.
Nút dừng khẩn cấp: ở đâu, khi nào bấm, bấm xong thì sao
Mỗi thang cuốn có ít nhất một nút dừng khẩn cấp ở chân thang và một ở đầu thang, thường đặt thấp trên phần thành hoặc gần tấm sàn, có nắp hay vòng bảo vệ để tránh bấm nhầm. Thang dài có thể có thêm nút ở giữa. Khi đi cùng trẻ nhỏ, bạn nên đưa mắt tìm vị trí nút ngay khi bước tới chân thang; lúc có chuyện mới tìm thì đã muộn vài giây.
Nút dừng dùng khi có người bị kẹp tay, chân, quần áo hoặc có người ngã trên thang mà người khác đang tiếp tục bị đưa tới. Bấm nút làm thang dừng trong một quãng ngắn, không dừng ngay lập tức như phanh xe, và chính việc dừng đột ngột có thể làm người đang đứng trên thang mất thăng bằng. Vì vậy nút không dùng để đùa, cũng không dùng khi chỉ có ai đó làm rơi đồ.
Sau khi bấm, hãy hô to để mọi người trên thang bám tay vịn, rồi gọi nhân viên toà nhà. Không tự ý khởi động lại thang. Thang đã dừng vì sự cố có người bị thương thì phải được đơn vị bảo trì kiểm tra trước khi chạy lại; nếu sự cố nghiêm trọng, toà nhà còn phải báo cơ quan có thẩm quyền và thang phải được kiểm định lại trước khi đưa vào sử dụng.
Đi thang cuốn cùng trẻ nhỏ, xe đẩy và người cao tuổi
Một vài thói quen đơn giản giảm đáng kể nguy cơ ở thang cuốn:
- Nắm tay trẻ, cho trẻ đứng giữa bậc, hai chân trong vạch màu, không đứng sát vách bên.
- Kiểm giày dép trước khi bước lên: dép xốp, ủng cao su, dây giày lỏng là thứ nên chỉnh lại hoặc bế trẻ lên.
- Không cho trẻ ngồi trên bậc, không cho tì người hay thò đầu ra ngoài tay vịn.
- Không đưa xe đẩy trẻ em lên thang cuốn; dùng thang máy. Xe đẩy hàng siêu thị chỉ dùng trên băng chuyền dốc được thiết kế cho xe đẩy có bánh khoá.
- Với người cao tuổi hay người mang đồ nặng, để họ đứng trước và bạn đứng ngay bậc sau, một tay bám tay vịn.
- Khi tới cuối thang, bước hẳn ra khỏi tấm lược và đi tiếp vài bước, không dừng lại ngay đầu thang làm người phía sau dồn lên.
Với trẻ dưới khoảng ba bốn tuổi, nhiều phụ huynh chọn bế hẳn hoặc đi thang máy. Không có con số chuẩn chung, nhưng trẻ càng nhỏ càng khó giữ thăng bằng và càng dễ tò mò đưa tay chân vào khe.
Ban quản lý toà nhà nên kiểm gì mỗi ngày
Phần lớn việc giữ thang cuốn an toàn giữa hai lần kiểm định là việc tay chân hằng ngày của bộ phận vận hành:
- Chạy thử không tải đầu ngày, nghe tiếng, nhìn bậc thang chạy đủ một vòng, phát hiện bậc vỡ, lệch.
- Thử nút dừng khẩn ở cả hai đầu theo lịch, ghi lại kết quả.
- Kiểm tấm lược ở hai đầu thang: răng lược gãy hoặc cong phải báo bảo trì ngay.
- Kiểm tay vịn chạy đồng tốc với bậc, không rách, không trượt.
- Giữ khu vực chân và đầu thang thông thoáng, không để quầy hàng, biển quảng cáo, hàng hoá lấn chỗ.
- Bố trí người trực gần thang vào giờ đông khách và các dịp lễ, nhất là thang dẫn tới khu vui chơi trẻ em.
- Ghi nhật ký vận hành, sự cố nhỏ, lần gọi bảo trì; theo dõi hạn kiểm định trên tem và giấy chứng nhận.
Những việc này không cần kỹ sư, nhưng phải có người được giao và có sổ ghi. Khi đoàn kiểm tra hay bảo hiểm hỏi tới, nhật ký là thứ chứng minh toà nhà đã làm, không chỉ nói là đã làm.
Thang cuốn cũ, cải tạo hoặc thay linh kiện lớn: khi nào phải kiểm định lại
Nhiều trung tâm thương mại và chợ đầu mối ở các thành phố lớn đang dùng thang cuốn đã chạy hơn chục năm. Thang cũ không tự động là thang nguy hiểm, nhưng các bộ phận mòn theo số giờ chạy: xích bậc, con lăn, tay vịn, bộ phanh, tấm lược. Đơn vị bảo trì thường đề xuất thay dần từng phần hoặc cải tạo lớn, có khi đổi cả bộ điều khiển sang loại mới có thêm chức năng bảo vệ.
Theo nguyên tắc chung của kiểm định thiết bị nghiêm ngặt, sau khi cải tạo hoặc sửa chữa lớn làm thay đổi bộ phận chịu lực, bộ phận an toàn hay đặc tính kỹ thuật, thiết bị phải được kiểm định lại trước khi đưa vào sử dụng, không chờ tới kỳ định kỳ. Thay linh kiện cùng chủng loại trong bảo trì thường kỳ thì khác; ranh giới giữa hai trường hợp nên được đơn vị bảo trì và tổ chức kiểm định xác nhận bằng văn bản, thay vì để toà nhà tự hiểu.
Khi ký hợp đồng cải tạo, chủ toà nhà nên yêu cầu ghi rõ: bộ phận nào được thay, linh kiện có nguồn gốc ra sao, ai lo thủ tục kiểm định lại, thang ngừng chạy bao lâu, và hồ sơ kỹ thuật cập nhật được bàn giao lại cho toà nhà. Trong thời gian thang ngừng, khu vực phải được rào chắn kín, có biển hướng dẫn khách sang thang máy hoặc cầu thang bộ. Một thang đang tháo dở mà chỉ chắn bằng một sợi dây là chỗ trẻ con rất dễ chui vào.
Khi có sự cố: dừng, ghi nhận và kiểm định lại
Khi có người bị thương trên thang cuốn, toà nhà cần sơ cứu và gọi cấp cứu trước, sau đó khoanh vùng thang, không cho chạy lại. Bộ phận vận hành ghi lại thời gian, vị trí, người liên quan, người làm chứng, giữ dữ liệu camera nếu có. Đơn vị bảo trì được gọi tới kiểm tra nguyên nhân, nhưng không nên thay hay tháo bộ phận liên quan trước khi sự việc được ghi nhận đầy đủ.
Với sự cố nghiêm trọng, toà nhà có nghĩa vụ báo cơ quan quản lý về an toàn lao động ở địa phương theo quy định hiện hành; mảng này trước đây thuộc ngành lao động – thương binh và xã hội, nay thuộc ngành nội vụ sau đợt hợp nhất năm 2025. Thang chỉ được đưa vào sử dụng trở lại sau khi được kiểm định lại và đạt.
Về phía người bị nạn, việc giữ chứng từ y tế, ảnh hiện trường và tên người làm chứng là cơ sở để yêu cầu bồi thường. Trách nhiệm có thể nằm ở chủ toà nhà, đơn vị vận hành, đơn vị bảo trì hoặc chia giữa các bên tuỳ nguyên nhân; phần này được viết kỹ ở mục trách nhiệm và sự cố của trang.
Câu hỏi thường gặp
Thang cuốn có phải kiểm định không?
Có. Thang cuốn và băng chuyền chở người thuộc nhóm thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, phải kiểm định trước khi sử dụng, kiểm định định kỳ và kiểm định lại sau sửa chữa lớn hoặc sự cố theo quy định hiện hành.
Nút dừng khẩn cấp của thang cuốn nằm ở đâu?
Thường ở chân thang và đầu thang, đặt thấp trên phần thành hoặc gần sàn, có nắp hay vòng bảo vệ. Thang dài có thể có thêm nút ở giữa. Nên tìm vị trí nút ngay khi bước tới chân thang nếu đi cùng trẻ nhỏ.
Có nên đưa xe đẩy em bé lên thang cuốn không?
Không nên. Xe đẩy dễ mất thăng bằng ở điểm lên xuống và bánh xe có thể kẹt vào khe. Hãy dùng thang máy. Băng chuyền dốc ở siêu thị chỉ dành cho xe đẩy hàng có bánh khoá được thiết kế riêng.
Vì sao trẻ đi dép xốp dễ bị kẹt ở thang cuốn?
Dép xốp, ủng cao su mềm và có độ bám cao, khi chạm vào vách bên của thang có thể bị kéo vào khe giữa bậc và vách. Cho trẻ đứng giữa bậc, trong vạch màu, hoặc bế trẻ khi đi loại dép này.
Thang cuốn đang chạy bị dừng đột ngột thì làm gì?
Bám chắc tay vịn, giữ trẻ sát người, đứng yên. Không tự đi bộ lên xuống khi chưa rõ lý do, và không tự khởi động lại thang. Báo nhân viên toà nhà để họ kiểm tra.
Ai chịu trách nhiệm khi bị thương ở thang cuốn?
Tuỳ nguyên nhân, trách nhiệm có thể thuộc chủ toà nhà, đơn vị quản lý vận hành, đơn vị bảo trì hoặc chia giữa các bên. Người bị nạn nên giữ chứng từ y tế, ảnh, người làm chứng và yêu cầu toà nhà lập biên bản sự việc.