Với kho lạnh, lò sấy, tủ ấm, doanh nghiệp cần làm hai việc khác nhau: hiệu chuẩn cảm biến và nhiệt kế để biết chúng chỉ đúng hay lệch bao nhiêu, và khảo sát phân bố nhiệt để biết nhiệt độ ở các vị trí khác nhau trong buồng có đều không. Một kho lạnh có cảm biến điều khiển chỉ đúng tuyệt đối vẫn có thể có góc gần cửa ấm hơn vài độ, nơi hàng hoá đang bị bảo quản sai mà màn hình không hề báo.
Hai việc này hay bị gộp làm một, hoặc chỉ làm việc đầu rồi tưởng là đủ. Bài này giải thích từng việc, khi nào cần làm, chuẩn bị gì, và cách kiểm tra nhanh nhiệt kế cầm tay hằng ngày bằng những phép thử đơn giản. Bài viết cho kho thực phẩm, xưởng chế biến, phòng thí nghiệm nhỏ; kho thuốc và vắc xin có quy định ngành riêng cần đối chiếu thêm.
Hiệu chuẩn cảm biến và khảo sát phân bố nhiệt khác nhau thế nào
Hiệu chuẩn cảm biến trả lời câu hỏi: tại đúng chỗ đầu cảm biến, nó chỉ đúng nhiệt độ thật không. Cảm biến được đặt cùng nhiệt kế chuẩn trong bể hoặc lò ổn nhiệt có nhiệt độ đều, so số đọc ở một vài điểm nhiệt độ trong khoảng dùng. Kết quả là sai số và độ không đảm bảo, như mọi phép hiệu chuẩn khác.
Khảo sát phân bố nhiệt, người trong nghề hay gọi là mapping, trả lời câu hỏi khác: trong cả thể tích của kho, lò, tủ, nhiệt độ thực tế phân bố ra sao theo không gian và theo thời gian. Người ta đặt nhiều bộ ghi nhiệt độ đã hiệu chuẩn ở các vị trí rải khắp buồng — góc trên, góc dưới, giữa, gần cửa, gần dàn lạnh hoặc nguồn nhiệt — để ghi liên tục trong một khoảng thời gian, rồi xem điểm nóng nhất, điểm lạnh nhất, độ dao động.
Kết quả khảo sát cho biết vùng nào trong buồng an toàn để để hàng, vùng nào không, cảm biến điều khiển và cảm biến cảnh báo nên đặt ở đâu để đại diện cho tình trạng xấu nhất. Không có khảo sát, cảm biến thường được lắp ở chỗ tiện đi dây chứ không phải chỗ có ý nghĩa.
Khi nào làm việc nào
Bảng dưới gợi ý thời điểm cho từng việc. Chu kỳ cụ thể do doanh nghiệp đặt theo mức rủi ro của hàng hoá và yêu cầu của khách hàng, cơ quan quản lý ngành.
| Việc | Làm khi nào | Ai thường làm | Kết quả dùng vào đâu |
|---|---|---|---|
| Hiệu chuẩn cảm biến điều khiển, cảm biến cảnh báo | Theo chu kỳ trong danh mục thiết bị, sau khi thay hoặc sửa | Phòng hiệu chuẩn, hoặc nội bộ nếu có chuẩn | Biết số trên màn hình đúng tới đâu |
| Hiệu chuẩn bộ ghi nhiệt độ dùng khảo sát | Trước mỗi đợt khảo sát, hoặc theo chu kỳ ngắn | Phòng hiệu chuẩn | Bảo đảm số liệu khảo sát đáng tin |
| Khảo sát phân bố nhiệt lần đầu | Khi đưa kho, lò, tủ mới vào dùng | Phòng hiệu chuẩn hoặc nhóm nội bộ được đào tạo | Xác định vùng dùng được, vị trí đặt cảm biến |
| Khảo sát lại | Sau thay đổi lớn: sửa dàn lạnh, đổi bố trí kệ, mở rộng kho; theo chu kỳ định kỳ | Như trên | Xác nhận vùng dùng được vẫn còn đúng |
| Kiểm tra nhanh nhiệt kế cầm tay | Hằng ngày hoặc hằng tuần, trước ca | Người dùng | Phát hiện sớm nhiệt kế hỏng giữa hai lần hiệu chuẩn |
Với kho lạnh và kho mát ở vùng có mùa nóng rõ như Hà Nội hay Thanh Hoá, nhiều doanh nghiệp làm khảo sát ở cả mùa hè và mùa đông, vì tải nhiệt bên ngoài khác nhau làm phân bố nhiệt trong kho đổi theo.
Các bước một đợt khảo sát phân bố nhiệt kho lạnh
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; kho lớn hoặc kho thuốc thường có hướng dẫn chi tiết hơn của ngành.
- Vẽ sơ đồ kho: kích thước, vị trí cửa, dàn lạnh, kệ, khu để hàng; xác định những chỗ nghi ngờ như gần cửa, gần dàn lạnh, sát trần, sát sàn, góc khuất.
- Chọn số lượng và vị trí bộ ghi nhiệt độ theo lưới ba chiều, gồm cả các chỗ nghi ngờ và vị trí cảm biến điều khiển hiện có.
- Kiểm tra mọi bộ ghi đã được hiệu chuẩn, đồng bộ giờ, cài cùng khoảng ghi.
- Khảo sát trong khoảng đủ dài để bao gồm các chu kỳ máy lạnh chạy, nghỉ, xả đá và hoạt động bình thường của kho; nhiều nơi làm vài ngày liên tục.
- Ghi lại các sự kiện trong thời gian khảo sát: mở cửa lâu, nhập hàng lớn, mất điện, xả đá.
- Nếu được, làm thêm phép thử mở cửa hoặc mất điện có kiểm soát để biết nhiệt độ tăng nhanh thế nào.
- Phân tích: điểm nóng nhất, lạnh nhất, dao động, thời gian vượt giới hạn; kết luận vùng dùng được và vị trí cảm biến giám sát.
Báo cáo khảo sát nên có sơ đồ vị trí, đồ thị của từng bộ ghi, bảng tổng hợp và kết luận. Báo cáo này đi cùng hồ sơ thiết bị của kho và được dùng lại mỗi khi có câu hỏi về điều kiện bảo quản.
Cảm biến lắp cố định: tháo ra hiệu chuẩn hay so tại chỗ
Cảm biến nhiệt độ của kho lạnh, lò sấy, tủ ấm thường gồm đầu đo gắn trong buồng, dây dẫn và bộ điều khiển hoặc màn hiển thị gắn ngoài. Sai số có thể đến từ cả ba phần. Khi tháo riêng đầu đo mang đi hiệu chuẩn, bạn biết đầu đo đúng tới đâu nhưng chưa biết cả chuỗi đo — đầu đo, dây, bộ hiển thị — chỉ ra con số thế nào. Vì vậy với cảm biến lắp cố định, nhiều doanh nghiệp chọn hiệu chuẩn cả chuỗi tại chỗ: đặt đầu đo chuẩn sát đầu đo của thiết bị, hoặc dùng bể, lò cầm tay mang tới hiện trường để đưa đầu đo về các điểm nhiệt độ đã biết.
Cách nào cũng cần ghi rõ trên giấy là hiệu chuẩn cái gì: riêng đầu đo hay cả chuỗi, tại phòng hay tại chỗ, ở những điểm nhiệt độ nào. Khi bộ điều khiển được thay mới nhưng giữ đầu đo cũ, hoặc ngược lại, kết quả hiệu chuẩn trước đó không còn đại diện cho chuỗi đo, nên phải kiểm lại trước khi tin vào màn hình.
Kiểm tra nhanh nhiệt kế cầm tay giữa hai lần hiệu chuẩn
Phép thử điểm nước đá. Cho đá bào sạch đầy cốc, thêm nước lạnh sạch tới gần mặt đá, khuấy và chờ vài phút; cắm đầu dò vào giữa cốc, không chạm đáy và thành. Hỗn hợp đá và nước đúng cách ở gần 0 độ C. Nhiệt kế chỉ lệch nhiều so với 0 thì cần xem lại.
Thận trọng với phép thử nước sôi. Nhiệt độ sôi của nước giảm theo độ cao và áp suất khí quyển, ví dụ ở vùng cao như Lâm Đồng nước sôi thấp hơn 100 độ C rõ rệt. Phép thử này chỉ dùng để phát hiện lệch lớn, không dùng để hiệu chuẩn, và cần cẩn thận bỏng.
So với một nhiệt kế đối chứng. Giữ một nhiệt kế đã hiệu chuẩn, chỉ dùng để đối chứng. Mỗi tuần so các nhiệt kế dùng hằng ngày với nó ở cùng một môi trường ổn định.
Ghi lại kết quả. Mỗi lần kiểm tra ghi ngày, nhiệt kế, giá trị đọc, người kiểm. Kiểm tra không ghi lại thì khi có sự cố không chứng minh được nhiệt kế vẫn đúng tới hôm qua.
Đặt giới hạn hành động. Ví dụ giả định: lệch quá 1 độ C ở điểm nước đá thì ngừng dùng và gửi hiệu chuẩn. Giới hạn cụ thể do doanh nghiệp đặt theo dung sai sử dụng.
Lỗi hay gặp ở kho lạnh, lò sấy, tủ ấm
Những lỗi dưới đây gặp ở nhiều cơ sở, từ xưởng nhỏ đến kho lớn, và phần lớn không cần đầu tư gì để sửa:
- Cảm biến giám sát đặt sát dàn lạnh, luôn báo lạnh hơn phần còn lại của kho.
- Hàng xếp chắn luồng gió, tạo vùng ấm sau kệ mà khảo sát lần đầu khi kho trống không thấy.
- Bộ ghi nhiệt độ dùng để chứng minh điều kiện bảo quản cho khách nhưng chưa từng được hiệu chuẩn.
- Lò sấy chỉ có một cảm biến điều khiển, trong khi khay trên và khay dưới chênh nhau nhiều; sản phẩm khay này đạt, khay kia chưa.
- Tủ ấm phòng thí nghiệm được hiệu chuẩn cảm biến hiển thị nhưng chưa bao giờ khảo sát độ đồng đều trong buồng.
- Đầu dò nhiệt kế cầm tay bị gãy, bẹp, dây đứt ngầm nhưng vẫn hiện số, không ai kiểm cho tới khi có sự cố.
Một vòng đi kiểm với danh sách này mỗi quý, kết hợp kết quả khảo sát gần nhất, giúp phát hiện phần lớn vấn đề trước khi hàng hoá bị ảnh hưởng.
Kho thuốc, vắc xin và yêu cầu ngành
Bảo quản thuốc, vắc xin, sinh phẩm có yêu cầu ngành riêng về điều kiện bảo quản, theo dõi nhiệt độ, thiết bị ghi và khảo sát kho, thường gắn với thực hành tốt bảo quản thuốc. Các hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới về bảo quản và vận chuyển sản phẩm nhạy cảm với nhiệt độ cũng có phần riêng về khảo sát phân bố nhiệt kho. Doanh nghiệp trong ngành này cần đối chiếu quy định hiện hành của cơ quan quản lý dược, vì yêu cầu chi tiết và cách kiểm tra có thể khác với kho thực phẩm.
Một điểm chung với kho thực phẩm là thiết bị ghi nhiệt độ liên tục và hệ thống cảnh báo cũng là thiết bị đo cần quản lý: có mã, có lịch hiệu chuẩn, có kiểm tra cảnh báo còn hoạt động. Nhiều sự cố hư hàng không do kho hỏng mà do cảnh báo không ai nhận được vào ban đêm. Bài này dừng ở nguyên lý chung. Với kho thuốc, khảo sát phân bố nhiệt thường được làm bởi đơn vị có kinh nghiệm trong ngành, với số điểm đo và thời gian khảo sát theo hướng dẫn chuyên ngành, và kết quả được xem xét trong các đợt đánh giá của cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Kho lạnh nhỏ vài chục mét khối có cần khảo sát phân bố nhiệt không?
Không có quy định chung cho mọi kho thực phẩm, nhưng kho nhỏ cũng có điểm nóng gần cửa và điểm lạnh gần dàn. Một đợt khảo sát đơn giản với vài bộ ghi nhiệt độ đã hiệu chuẩn giúp biết chỗ nào không nên để hàng nhạy cảm. Khách hàng lớn thường hỏi tới việc này.
Bộ ghi nhiệt độ dùng khảo sát có cần hiệu chuẩn không?
Có. Số liệu khảo sát chỉ đáng tin khi thiết bị ghi chỉ đúng. Bộ ghi nên được hiệu chuẩn ở khoảng nhiệt độ của kho, lò hoặc tủ được khảo sát, trước đợt khảo sát hoặc theo chu kỳ ngắn nếu dùng thường xuyên.
Phép thử điểm nước đá có thay được hiệu chuẩn không?
Không. Phép thử này chỉ kiểm một điểm gần 0 độ C và có độ không đảm bảo phụ thuộc cách làm. Nó rất tốt để phát hiện sớm nhiệt kế hỏng, nhưng không cho biết nhiệt kế đúng ở 75 độ C hay âm 18 độ C.
Nên đặt cảm biến cảnh báo của kho lạnh ở đâu?
Theo kết quả khảo sát, thường đặt ở vị trí đại diện cho điểm bất lợi nhất của vùng để hàng, chứ không phải sát dàn lạnh. Nhiều kho đặt thêm cảm biến thứ hai ở vị trí khác để đối chiếu.
Lò sấy có cần khảo sát phân bố nhiệt không?
Nên làm với lò sấy mà sản phẩm cần đạt một nhiệt độ hoặc độ ẩm nhất định, nhất là lò nhiều khay. Khảo sát cho biết chênh lệch giữa các khay để chỉnh thời gian sấy, đảo khay hoặc sửa lò, tránh tình trạng khay đạt khay không.
Khi nào phải khảo sát lại?
Sau thay đổi có thể ảnh hưởng tới phân bố nhiệt: sửa hoặc thay dàn lạnh, nguồn nhiệt, thay đổi bố trí kệ, mở rộng kho, thay đổi lớn về lượng hàng. Ngoài ra nên đặt một chu kỳ định kỳ theo mức rủi ro của hàng hoá.