Sàn nâng, sàn quay, sàn biểu diễn di động và các palăng treo giàn đèn, giàn âm thanh trên sân khấu là thiết bị nâng hoặc thiết bị chở người; loại nào thuộc danh mục có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn thì phải được kiểm định trước khi sử dụng, định kỳ, và sau khi lắp dựng lại hay sửa chữa lớn. Ở nhà hát cố định, chủ nhà hát giữ hồ sơ; ở sân khấu sự kiện dựng tạm, trách nhiệm chia giữa đơn vị cho thuê thiết bị và đơn vị tổ chức.
Bài này viết cho người quản lý nhà hát, hội trường, trung tâm hội nghị và cho đơn vị tổ chức sự kiện thuê sân khấu di động. Phần âm thanh, ánh sáng, cảnh trí nói chung không nằm ở đây; bài chỉ nói tới những thiết bị nâng người và nâng tải ở trên đầu, dưới chân nghệ sĩ.
Những thiết bị nào trên sân khấu là thiết bị nâng
Nhà hát hiện đại thường có sàn nâng hạ dưới sân khấu để đưa nghệ sĩ, cảnh trí lên xuống; sàn quay; hố dàn nhạc có thể nâng lên ngang sân khấu; hệ thống trục treo phông, treo đèn chạy bằng động cơ hoặc đối trọng. Sân khấu sự kiện dựng tạm có sàn biểu diễn di động, khung giàn không gian treo đèn, màn hình, loa, kéo lên bằng palăng điện; có khi có thêm bục nâng chở người cho tiết mục mở màn.
Những thiết bị này có điểm chung: chúng nâng tải hoặc nâng người lên cao, và nếu hỏng thì vật nặng rơi xuống chỗ có người. Mức độ nguy hiểm không kém thiết bị nâng ở công trường, chỉ khác là bối cảnh đẹp hơn và áp lực thời gian lớn hơn, vì giờ mở màn không lùi được.
Việc thiết bị nào cụ thể thuộc danh mục kiểm định bắt buộc phụ thuộc vào loại thiết bị và thông số như tải trọng, độ cao nâng, có chở người hay không, theo danh mục hiện hành. Sàn biểu diễn di động và palăng điện là những loại thường được nhắc đến; nhà hát và đơn vị cho thuê nên đối chiếu danh mục và hỏi tổ chức kiểm định với từng thiết bị của mình, không tự suy từ tên gọi.
Nhà hát, hội trường cố định cần giữ những gì
Với thiết bị lắp cố định, chủ nhà hát hoặc đơn vị được giao quản lý là người chịu trách nhiệm chính. Hồ sơ và thói quen tối thiểu:
- Danh sách toàn bộ thiết bị nâng trên và dưới sân khấu, mỗi thiết bị một mã, ghi tải trọng cho phép và có thuộc diện kiểm định không.
- Giấy chứng nhận kiểm định còn hạn cho thiết bị thuộc diện, đặt bản sao ở phòng điều khiển sân khấu.
- Tài liệu nhà sản xuất, bản vẽ hệ thống treo, bảng tải trọng cho từng trục treo.
- Lịch bảo trì và sổ bảo trì: cáp, puly, phanh, công tắc hành trình, hệ thống dừng khẩn.
- Danh sách kỹ thuật viên được phép vận hành từng hệ thống, có hồ sơ huấn luyện.
- Quy trình kiểm tra trước mỗi buổi tập và buổi diễn, có chữ ký người kiểm.
- Quy định với đoàn thuê sân khấu: được dùng thiết bị nào, ai vận hành, giới hạn tải cho đạo cụ treo thêm.
Chỗ hay hỏng nhất ở nhà hát cho thuê là đoàn khách tự treo thêm đạo cụ, cảnh trí lên trục treo của nhà hát mà không ai tính tải. Quy định rõ ai được treo gì là việc của nhà hát.
Đơn vị tổ chức thuê sân khấu di động: kiểm gì
Với sân khấu dựng ngoài trời hay trong hội trường cho một chương trình, đơn vị tổ chức thường thuê trọn gói từ một nhà cung cấp. Danh sách nên kiểm trước ngày dựng:
| Hạng mục | Hỏi gì | Dấu hiệu nên dừng lại |
|---|---|---|
| Sàn biểu diễn di động, bục nâng | Loại gì, tải trọng, đã kiểm định chưa, kiểm định sau lắp dựng ở địa điểm này thế nào | Không có hồ sơ, nói rằng chỉ là sàn nhỏ không cần |
| Palăng treo giàn đèn, màn hình | Số lượng, tải mỗi điểm treo, giấy kiểm định của palăng, có dây an toàn phụ không | Treo bằng palăng tay không rõ tải, không có dây phụ |
| Khung giàn và nền đặt | Phương án kết cấu, chịu gió với sân khấu ngoài trời, đối trọng, neo | Không có phương án, nền là bãi đất mềm không kê |
| Người vận hành | Ai điều khiển bục nâng, palăng, đã được huấn luyện chưa | Người phụ việc thời vụ bấm máy |
| Lịch lắp dựng | Có thời gian cho kiểm tra, kiểm định trước tổng duyệt không | Lắp xong ngay trước giờ diễn |
Một nhà cung cấp làm nghề thường trả lời trôi chảy và có sẵn hồ sơ. Câu trả lời kiểu “xưa giờ vẫn làm vậy” cho các câu hỏi về tải và kiểm định là lý do để tìm đơn vị khác hoặc yêu cầu bổ sung trước khi ký.
Tải trọng: ba thứ hay bị quên khi tính
Người nhảy, không phải người đứng. Một nhóm vũ công nhảy đồng loạt tạo tải động lớn hơn nhiều so với cùng số người đứng yên. Sàn và bục nâng được thiết kế với giới hạn rõ ràng; tiết mục có nhiều người nhảy trên bục nâng cần được kiểm với nhà sản xuất.
Đạo cụ và thiết bị treo thêm vào phút cuối. Thêm một màn hình, một chùm đèn trang trí, một băng rôn lớn cản gió lên giàn đã tính tải từ trước là chuyện rất hay xảy ra trong ngày dựng. Mỗi thứ thêm vào cần được hỏi lại người chịu trách nhiệm kết cấu.
Gió với sân khấu ngoài trời. Phông, màn hình, tấm che phủ biến khung giàn thành một cánh buồm. Sân khấu ngoài trời cần có ngưỡng gió phải hạ phông, dừng chương trình, sơ tán khán giả khỏi vùng nguy hiểm, và người được giao quyền quyết định việc đó.
Rung động từ loa công suất lớn. Loa treo trên giàn và rung động âm trầm kéo dài nhiều giờ có thể làm lỏng các mối nối nếu không được kiểm lại giữa các buổi diễn nhiều ngày.
Từ tổng duyệt tới buổi diễn: vận hành thiết bị nâng thế nào
Thiết bị nâng trên sân khấu được vận hành theo hiệu lệnh, trong ánh sáng thay đổi, giữa lúc nghệ sĩ di chuyển. Một trình tự cơ bản:
- Trước tổng duyệt, kỹ thuật viên kiểm từng thiết bị theo danh mục, chạy thử không tải, thử dừng khẩn.
- Thống nhất kịch bản nâng hạ: bục nào lên lúc nào, ai đứng trên đó, ai điều khiển, ai quan sát.
- Tổng duyệt với tải thật và đúng tốc độ; nghệ sĩ được hướng dẫn chỗ đứng, chỗ bám, cách xử lý nếu bục dừng giữa chừng.
- Trong buổi diễn, người điều khiển chỉ bấm khi có hiệu lệnh và nhìn thấy, hoặc có người quan sát báo vùng nâng hạ an toàn.
- Có người phụ trách giữ vùng hố sàn nâng không ai bước vào khi sàn đang hạ.
- Sau buổi diễn, ghi nhật ký: số lần vận hành, bất thường nếu có, việc cần sửa trước buổi sau.
Những bước này nghe như thủ tục, nhưng trong nghề sân khấu chúng là thói quen bảo vệ chính người làm nghề. Sự cố ở sàn nâng thường xảy ra khi ai đó bỏ qua bước giữ vùng hố sàn hay bấm theo trí nhớ thay vì theo hiệu lệnh.
Hội trường cũ, nhà văn hoá có sân khấu nâng và trục treo lâu năm
Không chỉ nhà hát lớn mới có thiết bị nâng trên sân khấu. Nhiều hội trường cơ quan, nhà văn hoá, trung tâm hội nghị xây từ lâu có trục treo phông bằng tời quay tay hoặc động cơ, màn sân khấu kéo bằng mô tơ, có nơi còn có bục nâng nhỏ. Những thiết bị này thường được lắp cùng công trình, qua nhiều đời người quản lý, và hồ sơ ban đầu đã thất lạc.
Rủi ro ở đây đến từ chỗ không ai còn biết thiết bị chịu được bao nhiêu. Dây cáp đã chạy hàng chục năm, puly gỉ, phanh tời không còn giữ tải như trước, nhưng mỗi dịp lễ vẫn có người treo thêm băng rôn, đèn trang trí, màn hình thuê lên trục treo cũ. Người treo thường là nhân viên hành chính hoặc thợ của đơn vị thuê hội trường, không phải người biết về thiết bị nâng.
Việc nên làm với một hội trường như vậy là lập danh sách thiết bị nâng hiện có, mời đơn vị có chuyên môn đánh giá tình trạng, xác định thiết bị nào thuộc diện kiểm định và đưa đi kiểm định, thiết bị nào nên ngừng dùng hoặc thay mới. Trong lúc chờ, quy định tạm thời: không treo thêm gì lên trục treo cũ, chỉ dùng chân đứng mặt đất cho màn hình và loa. Một buổi lễ kỷ niệm không đáng để đánh đổi bằng một trục treo rơi xuống giữa hàng ghế đại biểu.
Sự cố hay gặp và cách giảm
Ngã xuống hố sàn nâng khi sàn đang hạ và không có rào hay người canh là loại sự cố nghiêm trọng nhất ở nhà hát có sàn nâng. Cách giảm là quy định cứng: sàn chỉ hạ khi có người canh vùng hố, đèn báo hoạt động, và mọi người trên sân khấu được thông báo trước.
Rơi vật từ trên cao là rủi ro thứ hai: đèn, kẹp, phụ kiện không có dây an toàn phụ, palăng quá tải hoặc phanh không giữ. Mỗi thiết bị treo nên có dây an toàn phụ độc lập, và không ai đứng dưới tải đang nâng. Rủi ro thứ ba là đổ khung giàn ngoài trời khi gió lớn, thường do bỏ qua ngưỡng gió hoặc thiếu neo, đối trọng.
Khi có sự cố, đơn vị quản lý nhà hát hoặc đơn vị tổ chức cần dừng chương trình nếu còn nguy hiểm, sơ cứu, gọi cấp cứu, khoanh vùng, giữ nguyên thiết bị liên quan và báo cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Thiết bị chỉ dùng lại sau khi được kiểm tra nguyên nhân và kiểm định lại nếu thuộc diện. Trách nhiệm giữa nhà hát, đơn vị cho thuê thiết bị, đơn vị tổ chức và đoàn biểu diễn phụ thuộc vào nguyên nhân và hợp đồng giữa các bên.
Câu hỏi thường gặp
Sàn nâng sân khấu có phải kiểm định không?
Sàn nâng chở người và sàn biểu diễn di động thường được nhắc trong danh mục thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn. Việc một thiết bị cụ thể có thuộc diện hay không phụ thuộc loại và thông số; nhà hát nên hỏi tổ chức kiểm định có chức năng.
Palăng treo giàn đèn cho sự kiện có cần giấy kiểm định không?
Palăng điện thuộc nhóm thiết bị nâng; loại vượt ngưỡng tải trọng trong danh mục hiện hành phải kiểm định. Đơn vị cho thuê nên có giấy kiểm định của từng palăng và mỗi điểm treo nên có dây an toàn phụ.
Sân khấu di động đã kiểm định ở chương trình trước có phải kiểm lại không?
Sân khấu tháo ra và lắp dựng ở địa điểm mới có điều kiện nền, neo, tải khác. Theo nguyên tắc chung với thiết bị thuộc diện, lắp ở vị trí mới cần được đánh giá lại trước khi sử dụng; hãy hỏi tổ chức kiểm định với trường hợp cụ thể.
Đoàn biểu diễn thuê nhà hát có được tự treo cảnh trí lên trục treo không?
Chỉ khi nhà hát cho phép và tải được tính trong giới hạn của trục treo. Nhà hát nên có quy định rõ về việc treo thêm và cử kỹ thuật viên của mình giám sát.
Sân khấu ngoài trời gặp gió lớn thì ai quyết định dừng chương trình?
Nên có một người được giao quyền này từ trước, thường là người chịu trách nhiệm kỹ thuật hoặc an toàn của đơn vị tổ chức, với ngưỡng gió và quy trình hạ phông, sơ tán đã thống nhất. Không để quyết định này phụ thuộc vào cảm tính lúc diễn.
Kỹ thuật viên vận hành sàn nâng cần được huấn luyện gì?
Huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động theo nhóm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn nếu thiết bị thuộc diện, cộng với hướng dẫn vận hành riêng cho hệ thống của nhà hát theo tài liệu nhà sản xuất.