Khi người lao động bị tai nạn vì thiết bị nâng, thiết bị áp lực trong lúc làm việc, người sử dụng lao động phải lo sơ cứu, cấp cứu, tạm ứng và thanh toán chi phí chữa trị theo quy định, trả lương trong thời gian điều trị, và bồi thường hoặc trợ cấp tuỳ việc tai nạn có do lỗi của chính người lao động hay không. Phần chi trả từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp là phần cộng thêm cho người có tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, không thay thế nghĩa vụ của chủ cơ sở.
Thiết bị liên quan có còn hạn kiểm định hay không không làm thay đổi quyền cơ bản của người bị nạn, nhưng thay đổi rất nhiều cách nhìn nhận lỗi và trách nhiệm của phía cơ sở. Bài này viết cho cả hai phía: chủ xưởng, nhà thầu cần biết nghĩa vụ của mình; người lao động và gia đình cần biết quyền và giấy tờ phải giữ. Các mức cụ thể (tỷ lệ, số tháng lương) nằm trong văn bản hướng dẫn và đã được sửa nhiều lần, nên bài chỉ nêu nguyên tắc.
Thế nào thì được coi là tai nạn lao động
Tai nạn lao động là tai nạn gây tổn thương cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong, xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ. Bị cáp tời quật trúng khi đang móc hàng, bị bỏng hơi khi xả đáy nồi hơi, bị xe nâng cán chân trong kho, bị ngã từ sàn treo khi sơn mặt ngoài: tất cả đều điển hình.
Phạm vi còn rộng hơn khu vực máy. Tai nạn xảy ra tại nơi làm việc, trong giờ làm việc, kể cả lúc giải quyết nhu cầu sinh hoạt cần thiết mà pháp luật cho phép, hay trên tuyến đường đi và về theo quy định, cũng có thể được tính. Với chủ đề thiết bị, phần lớn tình huống nằm gọn trong định nghĩa cốt lõi nên ít khi tranh cãi "có phải tai nạn lao động không". Tranh cãi thường nằm ở chỗ khác: lỗi của ai, và người bị nạn có thuộc diện được quỹ bảo hiểm chi trả không.
Một điểm hay bị bỏ qua: người làm việc không có hợp đồng lao động bằng văn bản, thợ làm theo ngày, thợ khoán ở công trình nhà phố vẫn là người lao động bị tai nạn. Họ có thể không được quỹ bảo hiểm chi trả nếu không tham gia bảo hiểm xã hội, nhưng điều đó không xoá nghĩa vụ bồi thường của người thuê họ làm việc theo pháp luật dân sự và lao động.
Ai trả khoản nào
Bảng dưới đặt các khoản thường gặp cạnh nhau. Điều kiện hưởng và mức cụ thể theo Luật An toàn, vệ sinh lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành; nếu có điều gì bạn đọc ở bài khác khác với bảng, hãy tin văn bản gốc.
| Khoản | Ai chi | Điều kiện chính |
|---|---|---|
| Sơ cứu, cấp cứu, tạm ứng chi phí điều trị | Người sử dụng lao động | Ngay khi xảy ra tai nạn, không phân biệt lỗi |
| Chi phí y tế từ sơ cứu tới khi điều trị ổn định | Người sử dụng lao động (phần bảo hiểm y tế không chi trả, hoặc toàn bộ nếu người lao động không có bảo hiểm y tế) | Theo quy định, không phân biệt lỗi |
| Tiền lương trong thời gian nghỉ điều trị | Người sử dụng lao động | Trả đủ theo hợp đồng lao động |
| Bồi thường | Người sử dụng lao động | Tai nạn không hoàn toàn do lỗi của chính người bị nạn; mức theo tỷ lệ suy giảm khả năng lao động hoặc khi tử vong |
| Trợ cấp | Người sử dụng lao động | Tai nạn do lỗi của chính người bị nạn; mức thấp hơn bồi thường |
| Trợ cấp một lần hoặc hằng tháng, phương tiện trợ giúp, dưỡng sức | Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Có tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, suy giảm khả năng lao động từ mức tối thiểu trở lên theo giám định y khoa |
| Bồi thường dân sự bổ sung | Bên có lỗi gây thiệt hại (có thể là bên thứ ba như bên cho thuê máy, đơn vị bảo trì) | Chứng minh được lỗi và thiệt hại theo pháp luật dân sự |
Điểm cần nhớ: các khoản của người sử dụng lao động và của quỹ bảo hiểm không loại trừ nhau. Chủ cơ sở không được viện lý do "đã đóng bảo hiểm" để từ chối các khoản thuộc nghĩa vụ của mình.
Thiết bị không kiểm định thay đổi bức tranh lỗi thế nào
Lỗi của người lao động khó đứng một mình. Khi điều tra, nếu thiết bị chưa kiểm định, quá hạn hoặc đã có kiến nghị chưa khắc phục, rất khó kết luận tai nạn hoàn toàn do lỗi của người bị nạn, kể cả khi họ có thao tác sai. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới việc người bị nạn được bồi thường hay chỉ được trợ cấp.
Người vận hành không có huấn luyện, chứng chỉ phù hợp. Giao một thiết bị nghiêm ngặt cho người chưa được huấn luyện an toàn theo quy định là lỗi của bên giao việc. Đây là chi tiết thường gặp ở xưởng nhỏ, nơi ai rảnh thì đứng máy.
Kiến nghị trong biên bản kiểm định bị bỏ qua. Biên bản lần trước ghi "thay cáp", "sửa van an toàn", "bổ sung che chắn" mà cơ sở chưa làm là chứng cứ bất lợi rất rõ, vì cho thấy nguy cơ đã được chỉ ra từ trước.
Thiết bị thuê của bên khác. Khi máy thuê kèm người lái, như xe cẩu theo ca, trách nhiệm có thể chia giữa bên thuê (tổ chức thi công, chỉ huy công trường) và bên cho thuê (tình trạng máy, tay nghề người lái). Hợp đồng thuê và các giấy tờ kiểm tra khi nhận máy sẽ được đọc rất kỹ.
Tai nạn khi đang làm việc trái quy trình theo yêu cầu của cấp trên. Người lao động bị yêu cầu tháo che chắn để làm cho nhanh, chở người bằng thang tải hàng, nâng quá tải "một lần thôi" thì lỗi không thể đẩy hết về họ. Tin nhắn, lời khai của đồng nghiệp về yêu cầu đó là chứng cứ quan trọng.
Người bị nạn và gia đình: giữ gì, làm gì
Trong những tuần đầu, gia đình thường dồn sức chăm sóc người bị nạn và quên việc giấy tờ. Danh sách dưới đây giúp không mất quyền lợi về sau:
- Giữ toàn bộ giấy tờ y tế: giấy ra viện, hồ sơ bệnh án tóm tắt, phiếu chi, hoá đơn thuốc, chi phí đi lại chữa bệnh.
- Ghi lại tên, cách liên lạc của đồng nghiệp chứng kiến; chụp lại tin nhắn giao việc, nhóm chat của tổ, ca trong ngày xảy ra tai nạn.
- Hỏi cơ sở đã khai báo tai nạn với cơ quan có thẩm quyền chưa, đoàn điều tra là ai, và đề nghị được nhận biên bản điều tra tai nạn lao động khi có.
- Kiểm tra trên ứng dụng bảo hiểm xã hội xem người bị nạn có đang được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc không, đóng từ khi nào.
- Sau khi điều trị ổn định, làm thủ tục giám định mức suy giảm khả năng lao động tại hội đồng giám định y khoa theo hướng dẫn; đây là căn cứ tính các khoản bồi thường, trợ cấp.
- Mọi khoản tiền nhận từ cơ sở nên có giấy ghi rõ là tạm ứng, hỗ trợ, bồi thường hay trợ cấp; đọc kỹ trước khi ký bất kỳ văn bản nào có chữ "không còn yêu cầu gì thêm".
Khi có tranh chấp về mức bồi thường, có người tử vong hoặc thương tật nặng, gia đình nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ tổ chức công đoàn, trợ giúp pháp lý trước khi ký thoả thuận cuối cùng.
Chủ cơ sở: những việc pháp luật đòi hỏi sau tai nạn
Ngoài cấp cứu và giữ hiện trường, người sử dụng lao động phải khai báo tai nạn theo quy định, phối hợp với đoàn điều tra, lập hồ sơ và thực hiện chi trả các khoản đúng hạn. Hồ sơ đề nghị quỹ bảo hiểm chi trả cũng do người sử dụng lao động chuẩn bị phần lớn, nên chậm trễ của cơ sở làm người bị nạn chậm nhận tiền.
Cơ sở cũng phải thống kê, báo cáo tai nạn lao động định kỳ, và phải rút kinh nghiệm bằng biện pháp cụ thể: kiểm định lại thiết bị, sửa các hạng mục kiến nghị, huấn luyện lại người vận hành. Những việc này không chỉ để đối phó kiểm tra; một tai nạn lặp lại trên cùng loại thiết bị sẽ bị nhìn nhận nặng nề hơn nhiều lần đầu.
Với tai nạn chết người hoặc nhiều người bị thương nặng, cơ quan điều tra có thể vào cuộc để xem xét dấu hiệu tội vi phạm quy định về an toàn lao động. Người đứng đầu cơ sở, người phụ trách an toàn nên có luật sư đồng hành từ sớm để biết quyền trình bày, quyền được giải thích, và tránh khai báo theo cảm tính.
Những tình huống người lao động hay bị thiệt
Từ phía người lao động, quyền lợi hay bị mất ở những khe hở sau:
- Được "thương lượng riêng" một khoản tiền gọn, đổi lại cam kết không yêu cầu gì thêm, trước khi biết mức suy giảm khả năng lao động thật sự.
- Không được đóng bảo hiểm xã hội dù làm việc lâu dài, nên không có phần chi từ quỹ; khi đó phần trách nhiệm của bên sử dụng lao động càng cần được tính đủ.
- Tai nạn không được khai báo, không có biên bản điều tra, khiến hồ sơ hưởng chế độ thiếu căn cứ.
- Bị ghi vào biên bản là "tự ý vận hành" trong khi thực tế được giao việc bằng lời; không có người làm chứng nào được ghi nhận.
- Làm cho nhà thầu phụ, khi tai nạn xảy ra thì nhà thầu chính và thầu phụ đùn đẩy nhau.
Gặp một trong các tình huống này, người lao động có thể đề nghị công đoàn cơ sở, cơ quan quản lý lao động tại địa phương hướng dẫn, hoặc nhờ trợ giúp pháp lý nếu thuộc diện được trợ giúp.
Góc nhìn cân bằng: khi người lao động cũng có lỗi
Không phải tai nạn nào cũng do chủ cơ sở. Có người lao động tự ý vào vùng nguy hiểm dưới tải đang treo dù đã được nhắc, tự tháo khoá liên động để làm cho nhanh, hoặc làm việc trong tình trạng đã uống rượu bia. Pháp luật vẫn bảo vệ người bị nạn ở mức trợ cấp trong những trường hợp lỗi thuộc về họ, và chỉ loại trừ quyền hưởng trong một số trường hợp đặc biệt như cố ý tự gây thương tích hay dùng chất cấm trái quy định.
Vì vậy, cả hai phía đều có lợi khi cơ sở làm đầy đủ: huấn luyện có ký nhận, nội quy dán tại chỗ, nhắc nhở có ghi sổ, thiết bị có kiểm định còn hạn. Khi đó, nếu có tai nạn, việc xác định lỗi dựa trên chứng cứ rõ ràng thay vì lời nói qua lại.
Câu hỏi thường gặp
Thợ làm theo ngày, không có hợp đồng thì có được bồi thường không?
Có thể. Việc không có hợp đồng lao động bằng văn bản không xoá quan hệ làm việc thực tế và nghĩa vụ của người thuê họ làm việc. Họ có thể không được quỹ bảo hiểm tai nạn lao động chi trả nếu không tham gia bảo hiểm xã hội, nhưng vẫn có quyền yêu cầu bồi thường theo pháp luật.
Chủ xưởng nói đã mua bảo hiểm tai nạn cho công nhân nên không phải bồi thường thêm, đúng không?
Bảo hiểm tai nạn tự nguyện mua thêm là quyền lợi cộng thêm cho người lao động, không thay cho nghĩa vụ bồi thường, trợ cấp và trả lương điều trị của người sử dụng lao động theo luật. Đọc kỹ hợp đồng bảo hiểm để biết người thụ hưởng là ai.
Mất bao lâu thì được giám định mức suy giảm khả năng lao động?
Thường sau khi vết thương đã điều trị ổn định, theo hướng dẫn của cơ sở y tế và hội đồng giám định y khoa. Thời gian cụ thể tuỳ thương tật. Nên hỏi bộ phận hành chính hoặc bảo hiểm xã hội nơi cơ sở đóng để chuẩn bị hồ sơ đúng ngay từ đầu.
Nếu tai nạn do cần cẩu thuê kèm người lái gây ra thì ai bồi thường cho công nhân của nhà thầu?
Người sử dụng lao động của công nhân bị nạn vẫn phải thực hiện nghĩa vụ với người lao động của mình trước. Sau đó, họ có thể yêu cầu bên cho thuê cẩu hoặc người lái hoàn trả nếu chứng minh được lỗi thuộc về bên đó, theo hợp đồng và pháp luật dân sự.
Gia đình có được xem biên bản điều tra tai nạn lao động không?
Người bị nạn hoặc thân nhân có quyền được biết kết quả điều tra liên quan tới mình. Bạn có thể đề nghị cơ sở hoặc đoàn điều tra cung cấp bản sao biên bản. Biên bản là căn cứ quan trọng cho hồ sơ hưởng chế độ và cho mọi yêu cầu bồi thường về sau.
Không đồng ý với kết luận lỗi trong biên bản điều tra thì làm gì?
Bạn có thể nêu ý kiến ngay tại cuộc họp công bố biên bản, đề nghị ghi ý kiến khác vào biên bản, và gửi kiến nghị bằng văn bản tới cơ quan đã chủ trì điều tra. Khi việc đã liên quan tới khiếu nại, khởi kiện, nên có luật sư hoặc người làm nghề hướng dẫn.