Cân ở tiệm vàng bạc là phương tiện đo dùng trong mua bán hàng có giá trị rất cao trên mỗi gam, nên thường là cân cấp chính xác cao và phải được kiểm định, còn hạn, đặt đúng chỗ. Một sai lệch nhỏ mà ở chợ không ai để ý thì ở quầy vàng có thể thành khoản tiền lớn, và thành tranh chấp ảnh hưởng tới uy tín cả tiệm.
Bài này viết cho chủ tiệm vàng bạc, cửa hàng trang sức, cơ sở thu mua vàng cũ: những người phải giữ chiếc cân luôn đúng và chứng minh được điều đó trước khách và trước đoàn kiểm tra. Bài nói về loại cân, kiểm định, môi trường đặt cân, tự kiểm hằng ngày bằng quả cân, hồ sơ và cách cân trước mặt khách. Phần quy đổi đơn vị vàng và cách khách tự kiểm ở quầy không nhắc lại ở đây.
Loại cân và cấp chính xác ở tiệm vàng
Cân ở chợ thường thuộc cấp chính xác trung bình. Cân ở tiệm vàng thì khác: hàng được tính tiền theo đơn vị rất nhỏ, nên tiệm dùng cân kỹ thuật cấp chính xác cao hoặc cân phân tích cấp chính xác đặc biệt, có giá trị độ chia nhỏ tới phần trăm, phần nghìn gam. Loại cân hay có tủ kính chắn gió bao quanh đĩa cân, vì chỉ một luồng gió nhẹ cũng làm số nhảy.
Chọn cân cho tiệm cần dựa vào mặt hàng: tiệm chủ yếu bán nhẫn, dây chuyền nhỏ khác với tiệm mua bán vàng miếng, bạc thỏi. Mức cân lớn nhất phải đủ cho món nặng nhất, mức cân nhỏ nhất phải thấp hơn món nhẹ nhất tiệm thường cân, và giá trị độ chia kiểm phải đủ nhỏ để con số tính tiền có ý nghĩa với đơn vị tiệm dùng. Tiệm có cả hàng nhỏ lẫn hàng lớn nên có hai cân thay vì cố dùng một.
Giống mọi cân dùng trong mua bán, cân ở tiệm vàng phải thuộc kiểu đã được phê duyệt mẫu và được kiểm định trước khi đưa vào dùng. Khi mua cân, đòi đủ thông tin nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, ký hiệu phê duyệt mẫu, giấy kiểm định ban đầu, và hướng dẫn sử dụng tiếng Việt.
Cân cấp chính xác cao đắt hơn và cần chăm sóc kỹ hơn cân thường, nhưng đó là công cụ làm ra tiền của tiệm. Đừng tiết kiệm bằng cách mua cân không rõ mẫu hay cân đã qua nhiều đời chủ không có giấy: một chiếc cân không kiểm định được thì dù đo đúng tới đâu cũng không dùng hợp lệ để mua bán.
Kiểm định, hiệu chuẩn và tự kiểm: ba việc khác nhau
Chủ tiệm hay nghe cả ba từ này và dễ lẫn. Bảng dưới tách chúng ra theo người làm, mục đích và tần suất:
| Việc | Ai làm | Để làm gì | Khi nào |
|---|---|---|---|
| Kiểm định cân | Tổ chức kiểm định được chỉ định | Xác nhận cân đạt yêu cầu để dùng trong mua bán, cấp tem và giấy chứng nhận | Ban đầu, định kỳ theo hạn ghi trên tem, sau sửa chữa |
| Hiệu chuẩn quả cân | Phòng hiệu chuẩn có năng lực phù hợp | Biết khối lượng thật của quả cân dùng để tự kiểm, kèm độ không đảm bảo đo | Theo kế hoạch của tiệm, thường đều đặn |
| Tự kiểm hằng ngày | Chủ tiệm, nhân viên | Phát hiện sớm cân lệch, cân hỏng giữa hai lần kiểm định | Mỗi sáng, sau khi di chuyển cân, khi nghi ngờ |
| Hiệu chỉnh trong cân (nếu cân có chức năng) | Theo hướng dẫn nhà sản xuất, trong phạm vi được phép | Bù lại sai lệch do nhiệt độ, vị trí đặt | Khi cân yêu cầu hoặc theo hướng dẫn |
Tự kiểm và hiệu chỉnh theo hướng dẫn không thay được kiểm định. Ngược lại, kiểm định không thay được tự kiểm, vì giữa hai lần kiểm định chiếc cân vẫn có thể bị va đập, hỏng mà không ai biết nếu không thử hằng ngày.
Đặt cân ở đâu trong tiệm
Mặt đặt chắc, không rung. Cân cấp chính xác cao rất nhạy với rung. Đặt trên mặt đá dày hoặc bàn chắc, không chung bàn với máy móc rung, không sát cửa có xe máy chạy qua. Chỉnh chân cân cho bọt thuỷ nằm giữa vòng sau mỗi lần dịch chuyển cân.
Tránh gió và luồng điều hoà. Quạt, cửa mở, điều hoà thổi thẳng làm số nhảy và lệch. Đóng cửa tủ kính chắn gió khi đọc số. Nếu tiệm mở cửa thông ra đường, đặt cân ở góc khuất gió.
Nhiệt độ ổn định. Ánh nắng chiếu thẳng, đèn chiếu nóng sát cân, chuyển từ phòng lạnh ra phòng nóng làm cân trôi số. Bật cân trước giờ mở cửa một lúc theo hướng dẫn của nhà sản xuất để cân ổn định.
Khách nhìn thấy con số. Đặt cân hoặc màn hình phụ sao cho khách đứng ở quầy đọc được số. Ở quầy vàng, khách thấy số là điều kiện tối thiểu của sự tin cậy.
Tách cân thử tuổi và cân khối lượng. Thiết bị phân tích hàm lượng vàng là chuyện khác, ngoài phạm vi bài này. Đừng đặt máy móc khác lên cùng bàn cân hay để nam châm, thiết bị phát nhiệt gần cân.
Tự kiểm cân mỗi sáng bằng quả cân chuẩn
Một bộ quả cân phù hợp với cấp chính xác của cân, có giấy hiệu chuẩn, là dụng cụ đáng đầu tư nhất của tiệm. Quy trình tự kiểm đơn giản:
- Bật cân, chờ ổn định theo hướng dẫn, kiểm bọt thuỷ, đóng tủ chắn gió.
- Cân về không khi đĩa trống; nếu không về không, lau đĩa cân và kiểm lại vị trí đặt.
- Dùng nhíp hoặc găng tay, không cầm quả cân bằng tay trần vì mồ hôi, dầu làm thay đổi khối lượng quả cân.
- Đặt lần lượt vài quả cân ở các mức tiệm thường cân, đọc số khi đã ổn định, ghi vào sổ.
- So với khối lượng ghi trên giấy hiệu chuẩn của quả cân; chênh lệch vượt mức tiệm tự đặt thì ngừng dùng cân để mua bán và liên hệ nơi sửa chữa, kiểm định.
- Cất quả cân vào hộp, để nơi khô, sạch; không dùng quả cân bị rơi, sứt, gỉ.
Sổ tự kiểm hằng ngày là bằng chứng tốt cho thấy tiệm quan tâm tới độ đúng của cân. Khi có khách khiếu nại, cuốn sổ cùng giấy chứng nhận kiểm định giúp chủ tiệm giải thích có căn cứ.
Hồ sơ cân tiệm vàng nên giữ
Tiệm vàng thường bị kiểm tra về nhiều mặt; riêng phần cân, nên giữ gọn một tập hồ sơ gồm:
- Hoá đơn mua cân, thông tin nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, ký hiệu phê duyệt mẫu.
- Giấy chứng nhận kiểm định của từng chiếc cân, xếp theo thời gian, cả bản cũ đã hết hạn.
- Giấy hiệu chuẩn của bộ quả cân tự kiểm.
- Sổ tự kiểm hằng ngày.
- Sổ sửa chữa: ngày đưa cân đi sửa, nội dung sửa, ngày kiểm định lại sau sửa chữa.
- Danh sách cân trong tiệm, mỗi chiếc một mã, ghi ngày hết hạn kiểm định.
Đặt lời nhắc trước ngày hết hạn kiểm định đủ sớm. Tiệm vàng không nên rơi vào cảnh cân hết hạn giữa mùa cao điểm như những ngày đầu năm âm lịch, cuối năm, khi lượng khách đông và tranh chấp dễ phát sinh nhất.
Cất hồ sơ ở chỗ mà người trông tiệm thay chủ cũng lấy ra được. Đoàn kiểm tra hoặc khách khiếu nại không chọn lúc chủ tiệm có mặt; nhân viên biết hồ sơ để đâu, biết trả lời thế nào thì tiệm không bị động. Chụp ảnh các giấy tờ lưu thêm trong điện thoại hoặc máy tính của tiệm.
Khi đoàn kiểm tra tới hoặc khách khiếu nại về cân
Tiệm vàng có thể được kiểm tra về đo lường trong các đợt kiểm tra chung của cơ quan quản lý ở tỉnh, hoặc khi có phản ánh của khách. Việc đầu tiên đoàn kiểm tra thường xem là cân có tem kiểm định còn hạn không, giấy chứng nhận có khớp số sê-ri với chiếc cân đang dùng không, và cân có dấu hiệu bị can thiệp hay không. Tiệm có hồ sơ gọn gàng như ở phần trên sẽ trả lời được ngay.
Nếu đoàn kiểm tra phát hiện vấn đề như cân hết hạn, tem bong, cân đã sửa mà chưa kiểm định lại, đừng tranh cãi tại chỗ. Ghi nhận nội dung biên bản cho đúng sự việc, hỏi rõ hướng khắc phục, và đọc kỹ trước khi ký. Mức xử phạt, nếu có, áp dụng theo văn bản hiện hành tại thời điểm vi phạm; bạn có quyền giải trình theo thủ tục.
Khi khách khiếu nại về cân, giữ thái độ mở: cân lại trước mặt khách, đặt quả cân chuẩn lên cho khách xem, đưa giấy chứng nhận kiểm định. Nếu tranh chấp vẫn không giải quyết được và giá trị lớn, hai bên có thể đề nghị kiểm định để phân xử, hoặc hỏi ý kiến người làm nghề pháp lý trước khi đi tiếp. Một tiệm vàng mất khách vì một vụ tranh cãi về cân thường thiệt hơn nhiều so với chi phí giữ cân đúng cả năm.
Cân trước mặt khách khi bán và khi thu mua lại
Khi bán, cân món hàng trước mặt khách, để khách thấy cân về không trước khi đặt hàng, đọc số đã ổn định và đối chiếu với số trên phiếu hoặc hoá đơn. Với hàng có gắn đá, ngọc, nên ghi rõ khối lượng tổng, khối lượng đá nếu tách được hoặc cách tính, và khối lượng vàng tính tiền. Ghi rõ từ đầu giúp tránh tranh cãi khi khách bán lại.
Khi thu mua lại vàng của khách, chiều quan hệ đảo ngược: giờ tiệm là bên mua, cân của tiệm quyết định số tiền khách nhận. Chuẩn mực vẫn giữ nguyên: cân trước mặt khách, về không trước, đọc số ổn định, giải thích rõ các khoản trừ như trừ đá, trừ hao theo thoả thuận, tách bạch với khối lượng cân. Phần trừ nào là tập quán của tiệm thì công bố công khai, áp dụng như nhau cho mọi khách.
Nếu khách nghi ngờ con số, mời khách cân lại món hàng ở một chiếc cân khác của tiệm, hoặc đưa ra quả cân chuẩn đặt lên cân trước mặt khách. Thái độ mở như vậy thường kết thúc nghi ngờ nhanh hơn mọi lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Cân ở tiệm vàng có phải kiểm định không?
Có. Cân dùng để tính tiền khi mua bán vàng bạc là phương tiện đo dùng trong mua bán, phải thuộc kiểu đã phê duyệt mẫu, được kiểm định ban đầu, kiểm định định kỳ theo hạn ghi trên tem và kiểm định lại sau khi sửa chữa.
Có quả cân chuẩn rồi thì có cần kiểm định cân nữa không?
Vẫn cần. Quả cân giúp tiệm tự kiểm hằng ngày và phát hiện sớm cân lệch, nhưng không thay được kiểm định do tổ chức được chỉ định thực hiện. Kiểm định mới là căn cứ để cân được dùng hợp lệ trong mua bán.
Quả cân dùng để tự kiểm có cần hiệu chuẩn không?
Nên có. Quả cân không có giấy hiệu chuẩn thì bạn không biết khối lượng thật của nó, tự kiểm bằng quả cân đó không có giá trị. Chọn quả cân có cấp chính xác phù hợp với cân và hiệu chuẩn đều đặn tại nơi có năng lực.
Vì sao cân vàng hay nhảy số?
Cân cấp chính xác cao rất nhạy với gió, rung, nhiệt độ và tĩnh điện. Đóng tủ chắn gió, đặt cân trên mặt chắc, tránh luồng điều hoà và nắng chiếu, bật cân đủ lâu trước khi dùng sẽ giảm hiện tượng này đáng kể.
Khi mua lại vàng có gắn đá, tiệm trừ đá thế nào cho minh bạch?
Nên cân khối lượng tổng trước mặt khách, giải thích cách xác định khối lượng đá theo thoả thuận hoặc theo ghi chép khi bán, và ghi rõ khối lượng vàng tính tiền. Tốt nhất là ghi đủ các thông tin này ngay từ lúc bán món hàng.
Cân bị rơi nhẹ có cần kiểm định lại không?
Sau va đập, hãy tự kiểm bằng quả cân chuẩn ngay. Nếu số lệch hoặc cân phải sửa, thay bộ phận phần đo, thì phải kiểm định lại trước khi dùng tiếp để mua bán. Không tiếp tục dùng cân khi chưa chắc nó còn đúng.