Với cửa hàng, xưởng nhỏ dùng điện lớn, công tơ thường không đo trực tiếp dòng điện tải mà đo qua biến dòng, và tiền điện được tính bằng chỉ số công tơ nhân với một hệ số nhân bằng tỷ số của biến dòng. Cả công tơ lẫn biến dòng dùng cho đo đếm mua bán điện đều là phương tiện đo phải kiểm định. Một sai sót nhỏ ở hệ số nhân, ở đấu nối hay ở biến dòng có thể làm sai hoá đơn rất lớn, theo cả hai chiều: thu thừa của bạn, hoặc thu thiếu rồi bị tính truy thu một khoản dồn nhiều tháng.
Bài viết cho chủ cơ sở kinh doanh, sản xuất nhỏ, kế toán, người phụ trách điện của xưởng, những người không cần biết cách tính toán biến dòng nhưng cần hiểu đủ để đọc hoá đơn, đọc biên bản và hỏi đúng câu khi làm việc với điện lực. Bài không hướng dẫn thao tác trong tủ điện; mọi việc ở phần đo đếm do điện lực và người có chuyên môn thực hiện.
Vì sao phải đo qua biến dòng
Công tơ điện có giới hạn dòng điện nó chịu được khi đấu trực tiếp. Hộ gia đình, cửa hàng nhỏ dùng một pha hoặc ba pha công suất vừa phải thì công tơ đấu thẳng vào đường dây là đủ. Khi tải lớn hơn, như xưởng may nhiều máy, xưởng cơ khí, kho lạnh, nhà hàng lớn, dòng điện vượt quá mức công tơ chịu được. Lúc đó người ta đặt máy biến dòng trên mỗi pha: thiết bị này tạo ra một dòng nhỏ tỷ lệ với dòng lớn chạy qua dây, và công tơ đo dòng nhỏ đó.
Tỷ lệ giữa dòng lớn và dòng nhỏ chính là tỷ số biến dòng, thường ghi dạng hai con số cách nhau bằng dấu gạch chéo trên nhãn thiết bị. Công tơ ghi điện năng theo dòng nhỏ, nên để ra điện năng thực, phải nhân chỉ số công tơ với tỷ số đó. Con số nhân này gọi là hệ số nhân, được ghi trên hợp đồng mua bán điện, trên biên bản treo tháo và trong hệ thống tính tiền của điện lực.
Ở cấp điện áp cao hơn, khi khách hàng nhận điện trung áp qua trạm biến áp riêng, còn có thêm máy biến điện áp đo lường, và hệ số nhân là tích của hai tỷ số. Phần lớn cơ sở nhỏ chỉ gặp biến dòng hạ áp, nên bài tập trung vào trường hợp đó.
Hệ số nhân: một ví dụ giả định
Bảng dưới minh hoạ vì sao hệ số nhân là con số đáng kiểm nhất trên hoá đơn của cơ sở đo gián tiếp. Mọi con số đều là ví dụ giả định, không phải tỷ số khuyến nghị.
| Tình huống | Chỉ số công tơ trong kỳ | Hệ số nhân áp dụng | Sản lượng tính tiền |
|---|---|---|---|
| Đúng: biến dòng tỷ số 200/5 | 250 | 40 | 10.000 kWh |
| Thay biến dòng 300/5 nhưng hệ thống chưa cập nhật | 167 | 40 (cũ) | Khoảng 6.680 kWh, thiếu so với thực |
| Thay biến dòng 150/5 nhưng hệ thống vẫn để 40 | 333 | 40 (cũ) | Khoảng 13.320 kWh, thừa so với thực |
| Một pha đấu ngược cực biến dòng, tải ba pha cân bằng | Khoảng 83 | 40 | Khoảng 3.320 kWh, chỉ còn chừng một phần ba so với thực |
| Mất một pha điện áp vào công tơ, tải ba pha cân bằng | Khoảng 167 | 40 | Khoảng 6.680 kWh, hụt chừng một phần ba so với thực |
Ba hàng sau cùng có chung một đặc điểm: công tơ vẫn có thể đạt kiểm định, nhưng hệ thống đo đếm như một tổng thể cho ra số sai. Vì vậy ở cơ sở đo gián tiếp, câu hỏi không chỉ là "công tơ có đúng không" mà là "cả mạch đo có đúng không".
Biến dòng cũng phải kiểm định
Là phương tiện đo, không phải phụ kiện. Biến dòng dùng cho đo đếm mua bán điện là phương tiện đo thuộc diện kiểm soát, phải kiểm định như công tơ, theo danh mục và chu kỳ hiện hành.
Có cấp chính xác riêng. Biến dòng dùng cho đo đếm có cấp chính xác phù hợp với đo lường; loại dùng cho bảo vệ rơle hay cho đồng hồ chỉ thị trong tủ không thay thế được.
Có tem, có niêm phong. Biến dòng đo đếm thường nằm trong tủ có niêm phong của điện lực, cùng với hộp đấu dây của công tơ. Niêm phong này bảo vệ cả hai bên.
Thay biến dòng là thay hệ số. Khi nâng công suất, thay biến dòng tỷ số khác, hệ số nhân thay đổi. Biên bản phải ghi rõ tỷ số mới và hệ số nhân mới, và hoá đơn kỳ sau phải áp đúng hệ số đó.
Kiểm định riêng từng bộ. Ba biến dòng của ba pha là ba phương tiện đo; mỗi chiếc có số chế tạo và kết quả kiểm định riêng.
Chủ cơ sở tự rà hoá đơn và hồ sơ đo đếm
Không cần mở tủ điện, chủ cơ sở hoặc kế toán vẫn có thể rà những điểm sau mỗi khi có thay đổi hoặc định kỳ vài tháng một lần:
- Tìm hợp đồng mua bán điện và biên bản treo tháo gần nhất: ghi lại tỷ số biến dòng, hệ số nhân, số chế tạo công tơ và biến dòng.
- Đối chiếu hệ số nhân trên hoá đơn hoặc chi tiết trên ứng dụng với con số trên biên bản. Hai con số phải trùng nhau.
- Mỗi lần điện lực thay công tơ, thay biến dòng, nâng công suất, xin biên bản và kiểm hệ số nhân ở kỳ hoá đơn đầu tiên sau đó.
- Theo dõi sản lượng theo tháng trên một bảng đơn giản, ghi kèm số ca làm, số máy chạy. Sản lượng tụt hẳn mà sản xuất không giảm cũng là tín hiệu cần kiểm tra, không chỉ khi tăng.
- Với công tơ nhiều biểu giá, xem tỷ lệ điện giờ cao điểm, bình thường, thấp điểm có khớp với giờ làm việc thực của xưởng không.
- Thấy bất thường, gửi đề nghị kiểm tra hệ thống đo đếm bằng văn bản, ghi rõ nghi ngờ ở hệ số nhân, ở công tơ hay ở đấu nối.
Ghi lại lịch sử này trong một tệp riêng giúp kế toán giải trình chi phí điện, và là chứng cứ quý khi có tranh chấp.
Công tơ nhiều biểu giá: kiểm cả đồng hồ thời gian
Nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh được tính tiền điện theo thời gian sử dụng: cùng một kWh nhưng giờ cao điểm đắt hơn giờ bình thường, giờ thấp điểm rẻ hơn. Công tơ nhiều biểu giá tự chia điện năng vào các khung giờ dựa trên đồng hồ thời gian bên trong nó và lịch khung giờ được cài sẵn. Mỗi khung giờ có một chỉ số riêng, và hoá đơn nhân từng chỉ số với đơn giá tương ứng.
Vì vậy ở công tơ loại này, ngoài sai số đo điện năng còn một chỗ có thể lệch: đồng hồ thời gian chạy sai giờ, hoặc lịch khung giờ cài không đúng với biểu giá đang áp dụng. Khi đó tổng điện năng vẫn đúng nhưng phần điện rơi vào khung giờ cao điểm bị nhiều hoặc ít hơn thực tế, kéo theo tiền điện sai.
Cách tự kiểm đơn giản: đứng xem vòng hiển thị của công tơ, tìm màn hình ngày giờ và so với giờ thật. Lệch vài phút thường không đáng kể; lệch hàng giờ, hoặc ngày tháng sai hẳn, là lý do để báo điện lực kiểm tra. Song song, đối chiếu tỷ lệ điện ba khung giờ trên hoá đơn với lịch làm việc thực của xưởng: xưởng chỉ chạy ban ngày mà điện giờ thấp điểm ban đêm chiếm phần lớn là điều bất thường, cần hỏi lại.
Truy thu và thoái hoàn: khi sai phát hiện muộn
Nếu điện lực phát hiện hệ thống đo đếm ghi thiếu, chẳng hạn do đấu ngược một biến dòng sau lần sửa tủ hay hệ số nhân bị áp sai, họ có thể tính truy thu phần điện năng chưa được tính. Ngược lại, khi sai theo hướng thu thừa, khách hàng có quyền đề nghị thoái hoàn. Cách xác định thời gian sai, sản lượng điều chỉnh và giới hạn số kỳ được tính lại theo quy định mua bán điện hiện hành, và thường dựa trên các mốc như lần treo tháo, kiểm tra gần nhất, sản lượng bình quân trước và sau khi sửa.
Điểm cần phân biệt rõ: sai do lỗi kỹ thuật hoặc lỗi của đơn vị quản lý đo đếm khác hẳn với hành vi can thiệp vào hệ thống đo đếm để ăn cắp điện. Trường hợp thứ hai bị xử lý theo quy định về vi phạm sử dụng điện, có thể nặng hơn nhiều. Vì thế, nếu tủ đo đếm của cơ sở bị người khác mở, thợ ngoài sửa chữa động vào, bạn cần báo điện lực ngay và yêu cầu kiểm tra, niêm phong lại có biên bản, để không phải gánh trách nhiệm cho việc mình không làm.
Khoản truy thu dồn nhiều tháng có thể là một số tiền lớn với cơ sở nhỏ. Khi nhận văn bản truy thu, đừng ký xác nhận vội; đọc căn cứ tính, thời gian áp dụng, sản lượng điều chỉnh, và đối chiếu với nhật ký sản xuất của mình. Nếu thấy cách tính chưa thoả đáng, đề nghị giải trình bằng văn bản; số tiền lớn hoặc có dấu hiệu bị quy là vi phạm thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trước khi trả lời.
Những việc không được làm ở tủ đo đếm
Tủ đo đếm của cơ sở thường đặt ngay trong khuôn viên, dễ tiếp cận. Chính vì vậy cần nhắc rõ những giới hạn:
- Không để thợ điện của xưởng mở tủ đo đếm có niêm phong, dù chỉ để "siết lại ốc cho chắc" hay đo kiểm.
- Không tự thay biến dòng, kể cả khi nâng công suất máy móc; nâng công suất phải làm thủ tục với điện lực.
- Không đấu thêm tải lấy điện trước công tơ, như đèn bảng hiệu, máy bơm phụ, dù là tạm thời.
- Không che chắn, xây bít tủ đo đếm khiến nhân viên điện lực không tiếp cận được để ghi số, kiểm tra.
- Khi sửa chữa nhà xưởng gần tủ đo đếm, báo trước điện lực để được hướng dẫn và giám sát nếu cần.
Giữ những nguyên tắc này vừa là tuân thủ, vừa là cách tự bảo vệ: khi có sai lệch, bạn chứng minh được mình không hề động vào hệ thống đo đếm.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số nhân công tơ là gì?
Là con số dùng để nhân với chỉ số công tơ khi công tơ đo qua biến dòng, bằng tỷ số của biến dòng (hoặc tích tỷ số biến dòng và biến điện áp ở trung áp). Hệ số nhân được ghi trên hợp đồng, biên bản treo tháo và hoá đơn.
Biến dòng có phải kiểm định không?
Có, khi dùng cho đo đếm mua bán điện. Biến dòng đo lường là phương tiện đo thuộc diện kiểm soát, mỗi chiếc có số chế tạo và kết quả kiểm định riêng, theo danh mục và chu kỳ hiện hành.
Thay biến dòng mới thì hoá đơn có tự đổi không?
Hệ số nhân mới phải được cập nhật vào hệ thống tính tiền. Bạn nên kiểm hệ số nhân trên hoá đơn kỳ đầu tiên sau khi thay, so với biên bản treo tháo, vì đây là chỗ hay sai.
Bị truy thu tiền điện do đấu ngược biến dòng thì sao?
Đọc kỹ căn cứ tính, thời gian và sản lượng truy thu, đối chiếu với nhật ký sản xuất. Lỗi kỹ thuật khác với can thiệp ăn cắp điện; nếu số tiền lớn hoặc bị quy là vi phạm, nên nhờ người làm nghề xem hồ sơ.
Thợ điện của xưởng có được mở tủ đo đếm không?
Không nên. Tủ đo đếm có niêm phong của điện lực; mở tủ có thể khiến cơ sở bị nghi can thiệp. Cần làm gì trong tủ thì đề nghị điện lực thực hiện và lập biên bản.
Sản lượng điện giảm mạnh mà xưởng vẫn chạy bình thường có đáng lo không?
Có. Đó có thể là dấu hiệu hệ thống đo ghi thiếu, và khi được phát hiện sẽ dẫn tới truy thu dồn. Chủ động báo điện lực kiểm tra giúp bạn tránh một khoản lớn về sau.