Khi thương lái mang cân tới vườn, tới ruộng để mua hàng, chiếc cân đó là phương tiện đo dùng trong mua bán và người dùng nó, tức thương lái, có nghĩa vụ giữ cho cân được kiểm định. Người bán có quyền xem cân, hỏi tem, hỏi cách trừ bì, đề nghị cân thử và giữ lại số liệu từng lần cân. Biết những quyền này không làm mất lòng mối quen; nó giúp hai bên làm ăn lâu dài.
Bài viết cho nông dân, chủ vườn, tổ hợp tác bán cà phê, lúa, xoài, thanh long, sầu riêng, rau màu theo khối lượng lớn cho thương lái hoặc vựa thu mua. Bài tập trung vào chuyện cân: cân nào hay dùng, nhìn gì trước khi cân, trừ bì sao cho minh bạch, cân thử và đối chiếu thế nào, và khi nào nên nhờ tới cân của hợp tác xã hay trạm cân.
Cân của người mua: nghĩa vụ thuộc về ai
Ở nhiều vùng, tập quán là thương lái mang cân tới. Người nông dân quen với việc đó tới mức hiếm khi nghĩ rằng chiếc cân mình đang dựa vào để tính cả mùa thu hoạch là của bên kia. Theo nguyên lý của pháp luật về đo lường, ai dùng phương tiện đo để định lượng hàng hoá trong mua bán thì người đó phải bảo đảm phương tiện đo đã được kiểm định và còn hạn. Với cân thương lái mang tới, người đó là thương lái hoặc cơ sở thu mua.
Điều này có nghĩa người bán không cần tự kiểm định cân của người mua, nhưng có quyền yêu cầu được xem chiếc cân đã kiểm định hay chưa trước khi đồng ý cân hàng. Một thương lái làm ăn đàng hoàng thường giữ cân của mình trong hạn, vì họ cũng bị kiểm tra khi chở hàng về vựa, về nhà máy, và vì họ cũng cần số liệu đúng để không lỗ khi bán lại.
Trường hợp ngược lại cũng có: hợp tác xã hoặc chủ vườn lớn có cân riêng, thương lái tới mua và cân trên cân của người bán. Khi đó nghĩa vụ giữ cân kiểm định chuyển sang người bán. Bất kể cân của ai, bên kia đều có quyền hỏi tem và giấy chứng nhận.
Các loại cân thường gặp khi bán nông sản tại chỗ
Mỗi loại cân hợp với một kiểu hàng và một cách đóng gói. Nhận ra loại cân giúp bạn biết nên nhìn vào đâu.
| Loại cân | Thường dùng cho | Điều cần nhìn | Điểm dễ phát sinh chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Cân treo, cân móc | Sọt trái cây, bao lúa, bao cà phê treo lên đòn | Kim hoặc màn hình về không khi chưa móc hàng, móc và dây treo có tính vào không | Móc thêm dây, sọt mà không trừ; đọc khi hàng còn đung đưa |
| Cân bàn cơ hoặc cân bàn điện tử | Bao, sọt, thùng đặt lên bàn cân | Bàn cân đặt phẳng, cân về không khi bàn trống | Bàn cân đặt trên đất lồi lõm, hàng chạm vào vật xung quanh |
| Cân đồng hồ lớn | Rau màu, trái cây theo rổ | Kim về 0, đọc thẳng | Rổ chưa trừ, vạch chia thô |
| Cân ô tô ở trạm cân | Cả xe lúa, xe mía, xe sắn | Trạm cân có kiểm định, phiếu cân ghi rõ | Cân bì xe không cùng điều kiện; có bài riêng về trạm cân |
Ở hầu hết các loại cân, chênh lệch không đến từ chiếc cân mà đến từ cách cân: cái gì được tính vào khối lượng hàng, cái gì được trừ ra. Vì vậy thoả thuận trước khi cân quan trọng không kém việc nhìn tem.
Trước khi cân bao đầu tiên
Mấy việc dưới đây nên làm ngay khi thương lái dựng cân, trước khi bao hàng đầu tiên được đặt lên. Làm sau khi đã cân xong vài chục bao thì khó đối chiếu.
- Xem tem kiểm định trên cân và hỏi giấy chứng nhận nếu thương lái mang theo; chụp ảnh tem để lưu.
- Thống nhất cách trừ bì: bao, sọt, thùng nhựa nặng bao nhiêu, trừ theo khối lượng cân thực tế hay theo con số quen dùng.
- Cân thử một chiếc bao rỗng, một chiếc sọt rỗng trên chính chiếc cân đó trước mặt hai bên để có con số bì thật.
- Thống nhất những khoản trừ không phải do cân, như trừ tạp chất, trừ độ ẩm, trừ hàng loại, và ghi rõ chúng là khoản trừ riêng.
- Chọn một người bên bán đứng cạnh cân để đọc số và ghi sổ song song với người của thương lái.
- Thống nhất cách ghi: ghi từng lần cân, không ghi gộp; cuối buổi hai bên cùng cộng.
Phần lớn tranh cãi cuối buổi đến từ chuyện bì và chuyện khoản trừ không được nói rõ từ đầu. Mười phút thống nhất ở bước này tiết kiệm cho bạn cả buổi đôi co.
Trừ bì và các khoản trừ khác: tách cho rõ
Bì là khối lượng của đồ đựng. Bao, sọt, thùng, khay, dây buộc, móc treo đều có khối lượng. Trừ bì đúng là trừ đúng khối lượng thật của đồ đựng đó. Cách minh bạch nhất là cân vài chiếc đồ đựng rỗng ngay tại chỗ rồi lấy con số đó, thay vì trừ theo một con số ai đó đọc ra.
Đồ đựng ướt nặng hơn đồ đựng khô. Bao đay, sọt tre ngấm nước mưa, nước rửa hàng sẽ nặng hơn khi khô. Nếu cân bì bằng bao khô mà hàng thì đựng trong bao ướt, phần chênh nghiêng về bên bán; ngược lại thì nghiêng về bên mua. Cân bì bằng loại bao đang dùng thật.
Khoản trừ tạp chất, độ ẩm không phải là chuyện cân. Với lúa, cà phê, tiêu, người mua có thể trừ theo độ ẩm hoặc tạp chất theo thoả thuận. Đó là điều khoản mua bán, không phải sai số cân. Hãy yêu cầu ghi khoản này thành dòng riêng, nói rõ cách xác định, để không lẫn với khối lượng cân.
Trừ "cho tròn" cũng là một khoản trừ. Một số nơi có tập quán trừ thêm một chút mỗi bao "cho tròn số" hoặc "trừ hao". Nếu hai bên đồng ý thì đó là thoả thuận giá, nhưng nên ghi ra để biết chính xác mình nhận được bao nhiêu trên mỗi ký thực.
Cân thử và đối chiếu khi nghi ngờ
Nếu đang cân mà bạn thấy số có vẻ thấp hơn mọi năm với cùng một kiểu bao, cách đơn giản là đề nghị cân lại một bao bất kỳ. Cân lại cùng một bao trên cùng chiếc cân mà ra số khác nhiều thì chiếc cân hoặc cách cân có vấn đề. Cân lại ra cùng số thì ít nhất cân ổn định, dù chưa biết có đúng không.
Để biết đúng hay không, cần một chiếc cân khác đáng tin. Nhiều hợp tác xã, tổ hợp tác, đại lý vật tư nông nghiệp trong xã có cân bàn được kiểm định; bạn có thể mang một vài bao tới cân đối chiếu. Nếu vùng có trạm cân ô tô, cân cả xe hàng là cách đối chiếu tổng khối lượng của cả chuyến. Chênh lệch nhỏ giữa hai chiếc cân là bình thường; chênh lệch lớn và luôn theo một chiều thì nên nói chuyện thẳng với thương lái, và nếu cần thì không bán tiếp trên chiếc cân đó.
Một mẹo nhiều nông dân dùng là để dành một bao mẫu đã cân ở nơi đáng tin, ghi số và cất riêng. Khi thương lái tới, cân bao mẫu đó đầu tiên. Cách này không thay kiểm định, nhưng là phép thử nhanh, công khai và không làm ai mất mặt.
Ghi chép và phiếu cân: thứ giữ lại sau buổi bán
Sau khi xe hàng đi, thứ duy nhất còn lại để đối chiếu là giấy tờ. Nên có:
- Sổ ghi từng lần cân của người bên bán, có chữ ký hoặc xác nhận của người bên mua ở cuối trang.
- Phiếu cân hoặc bảng kê của thương lái, ghi tổng khối lượng, tổng bì đã trừ, các khoản trừ khác, đơn giá, thành tiền.
- Ảnh tem kiểm định của chiếc cân dùng hôm đó.
- Thông tin thương lái: họ tên, số điện thoại lưu trong máy, biển số xe, tên vựa hoặc cơ sở thu mua nếu có.
- Chứng từ thanh toán: tiền mặt có giấy biên nhận, chuyển khoản có lịch sử giao dịch.
Với những vụ bán lớn, nhất là bán trước theo hợp đồng hoặc bán cho doanh nghiệp, nên có hợp đồng mua bán ghi rõ cân ở đâu, cân của ai, cách trừ bì và cách xử lý khi hai bên không thống nhất số liệu.
Sổ cân của nhiều mùa còn có một giá trị khác: nó cho bạn biết năng suất thật của vườn, ruộng qua từng năm, so được giữa các thương lái, và là căn cứ khi vay vốn, khi tham gia hợp tác xã hoặc ký hợp đồng bao tiêu. Cất sổ ở chỗ khô, chụp ảnh từng trang sau mỗi buổi bán để không mất khi sổ bị ướt hay thất lạc.
Hợp tác xã, tổ hợp tác và cân chung
Ở những vùng chuyên canh, hợp tác xã hoặc tổ hợp tác có thể sắm một chiếc cân bàn lớn được kiểm định, đặt ở điểm tập kết. Hàng của các hộ được cân trên cân chung trước khi bán, số liệu ghi vào sổ của tổ. Cách này có mấy cái lợi: các hộ không phải phụ thuộc vào cân của từng thương lái, số liệu thống nhất cho cả vùng, và thương lái cũng đỡ phải tranh cãi với từng nhà.
Khi làm cân chung, nhớ rằng hợp tác xã trở thành người dùng phương tiện đo trong mua bán, nên phải giữ cân trong hạn kiểm định, giữ giấy tờ, chọn người phụ trách cân có trách nhiệm, và có nội quy rõ về cách cân, cách ghi sổ. Thương lái có quyền xem tem và giấy của cân chung giống như nông dân có quyền xem cân của thương lái.
Nếu bạn ở vùng chưa có cân chung, đây là một đề xuất đáng đưa ra trong buổi họp tổ hoặc họp thôn: chi phí chia cho nhiều hộ không lớn, còn lợi ích về sự minh bạch kéo dài nhiều mùa.
Một lưu ý nhỏ cho người phụ trách cân chung: cân đặt ngoài trời ở điểm tập kết chịu nắng mưa, xe cộ qua lại, hàng thả mạnh. Nên làm mái che, kê bàn cân trên nền bê tông phẳng, dọn rác và bùn dưới bàn cân sau mỗi buổi, và ghi lại mỗi lần cân có dấu hiệu lạ để báo cho tổ.
Câu hỏi thường gặp
Cân của thương lái có phải kiểm định không?
Có. Cân dùng để định lượng hàng hoá trong mua bán phải được kiểm định và còn hạn, và nghĩa vụ đó thuộc về người dùng chiếc cân, tức thương lái hoặc cơ sở thu mua. Người bán có quyền xem tem và hỏi giấy chứng nhận trước khi cân.
Trừ bì bao bao nhiêu là đúng?
Không có con số chung vì bao, sọt mỗi loại nặng khác nhau, khô ướt cũng khác. Cách minh bạch là cân vài chiếc đồ đựng rỗng cùng loại ngay tại chỗ, trên chính chiếc cân đó, trước mặt hai bên, rồi lấy con số đó để trừ.
Trừ độ ẩm, tạp chất có phải là cân thiếu không?
Không phải. Đó là khoản trừ theo thoả thuận mua bán về chất lượng hàng. Nên yêu cầu ghi khoản này thành dòng riêng và nói rõ cách xác định, để không lẫn với khối lượng cân và dễ đối chiếu sau.
Nghi cân của thương lái lệch thì làm gì ngay tại chỗ?
Đề nghị cân lại một bao bất kỳ, cân bao mẫu đã biết khối lượng nếu có, hoặc mang vài bao tới cân đã kiểm định của hợp tác xã, đại lý trong xã để đối chiếu. Nếu chênh lệch lớn và theo một chiều, có thể dừng bán trên chiếc cân đó.
Có nên tự mua cân để cân trước khi bán không?
Nếu bạn bán khối lượng lớn mỗi mùa, có một chiếc cân đã kiểm định hoặc dùng chung cân của tổ hợp tác giúp bạn chủ động số liệu. Khi cân của mình được dùng để tính tiền với thương lái, bạn cũng phải giữ nó trong hạn kiểm định.
Phiếu cân của thương lái cần ghi những gì?
Nên có tổng khối lượng cân, tổng bì đã trừ, các khoản trừ khác như độ ẩm hay tạp chất, khối lượng tính tiền, đơn giá và thành tiền, ngày giờ, tên người mua. Đối chiếu với sổ ghi từng lần cân của bên bán trước khi ký.