Phần cần kiểm định ở một bộ máy nén khí là bình chứa khí nén, không phải động cơ hay đầu nén; bình thuộc diện kiểm định khi áp suất làm việc và dung tích vượt ngưỡng của quy chuẩn hiện hành về bình chịu áp lực. Tiệm vá lốp ven đường, tiệm rửa xe, gara ô tô thường có bình khí nén đặt dưới gầm bàn, chạy cả ngày mà ít ai nghĩ tới chuyện kiểm định hay chuyện bình đang rỉ từ bên trong.
Bình khí nén ít khi gây chú ý vì nó im lặng. Máy kêu khi nén, còn bình thì chỉ nằm đó. Nhưng một bình chứa đầy khí nén đang tích trữ năng lượng đáng kể, và khi thành bình mỏng dần vì rỉ, nó có thể hỏng đột ngột. Bài này giúp chủ tiệm nhận biết bình nào cần kiểm định, những dấu hiệu bình đã xuống cấp, và thói quen hằng ngày để bình dùng được lâu, an toàn.
Máy nén khí gồm những gì và phần nào chịu áp lực
Một bộ máy nén khí thông thường ở tiệm sửa xe gồm động cơ điện, đầu nén (piston hoặc trục vít), bình chứa, công tắc áp suất tự động bật tắt, đồng hồ áp suất, van an toàn, van xả đáy và đường ống dẫn ra các vòi bơm, súng xiết ốc, súng xịt rửa. Động cơ và đầu nén là phần tạo khí, bình chứa là phần giữ khí ở áp suất cao để dùng dần.
Bình chứa là bộ phận chịu áp lực liên tục. Mỗi lần máy chạy, áp suất trong bình tăng tới mức ngắt, khi dùng khí thì giảm xuống mức đóng, rồi máy chạy lại. Chu kỳ này lặp lại hàng chục, hàng trăm lần mỗi ngày ở tiệm đông khách. Thành bình vì thế vừa chịu áp suất vừa chịu mỏi do dao động, đồng thời tiếp xúc với hơi ẩm ngưng tụ bên trong.
Đầu nén, động cơ, dây curoa cần bảo dưỡng để máy chạy tốt, nhưng chúng không phải đối tượng của kiểm định an toàn bình chịu áp lực. Khi nói "kiểm định máy nén khí", người ta thực chất nói tới bình chứa cùng các phụ kiện an toàn đi kèm: van an toàn, đồng hồ áp suất, công tắc áp suất và đường ống nối.
Bình nào thuộc diện, bình nào cần hỏi thêm
Bình của gara ô tô, tiệm rửa xe quy mô vừa. Bình đứng hoặc nằm ngang dung tích lớn, áp suất làm việc cao, thường được bán kèm máy nén trục vít hoặc piston công suất lớn. Loại này gần như chắc chắn thuộc diện kiểm định. Nếu bạn chưa có giấy chứng nhận và tem thì đây là việc cần làm sớm.
Bình của tiệm vá lốp, tiệm sửa xe máy nhỏ. Máy nén piston nhỏ với bình dung tích vài chục lít. Thông số loại này hay nằm sát ngưỡng, có model trong diện, có model ngoài diện. Hãy đọc áp suất làm việc tối đa và dung tích trên nhãn bình, rồi hỏi tổ chức kiểm định với đúng thông số đó.
Máy nén khí mini không dầu dùng cho phun sơn nhỏ, bơm đồ chơi. Bình rất nhỏ hoặc không có bình. Thường nằm ngoài diện kiểm định bình chịu áp lực, nhưng vẫn cần dùng đúng hướng dẫn, không độ chế tăng áp.
Bình độ thêm, ghép nối nhiều bình. Có tiệm mua thêm bình rời, nối song song để tăng lượng khí dự trữ. Mỗi bình là một thiết bị riêng cần xem xét, và việc ghép nối cần van an toàn phù hợp với tổng hệ thống. Bình không rõ nguồn gốc, bình làm từ vỏ chai gas cũ tuyệt đối không dùng.
Bình đã tăng áp suất làm việc. Có người chỉnh công tắc áp suất lên cao hơn để máy "bơm mạnh hơn". Khi áp suất làm việc vượt thông số thiết kế, bình rơi vào trạng thái không an toàn bất kể trước đó có kiểm định hay không.
Rỉ từ bên trong: kẻ thù thầm lặng của bình khí nén
Không khí luôn chứa hơi nước. Khi bị nén và nguội đi trong bình, hơi nước ngưng tụ thành nước đọng ở đáy. Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, nhất là các tháng mưa ở Nam Bộ hay nồm ẩm ở miền Bắc, lượng nước ngưng mỗi ngày có thể khá nhiều. Nếu không xả, nước đọng lâu ngày làm đáy bình rỉ từ bên trong, thành bình mỏng dần ở đúng chỗ người dùng không nhìn thấy.
Đây là lý do bình khí nén có van xả đáy. Xả nước đọng thường xuyên là việc bảo dưỡng đơn giản nhất và quan trọng nhất mà chủ tiệm tự làm được. Nhiều tiệm bỏ qua vì van xả nằm sát đất, khó với tới, hoặc van đã kẹt rỉ không mở được. Khi mở van mà thấy nước màu nâu đỏ chảy ra, đó là dấu hiệu bên trong bình đã rỉ.
Rỉ bên ngoài cũng đáng lo: bình đặt sát nền ướt ở tiệm rửa xe, chân bình ngập nước mỗi ngày, sơn bong tróc lộ thép. Khi kiểm định, tổ chức kiểm định sẽ quan sát thành bình, có thể đo chiều dày ở những chỗ nghi ngờ và thử áp lực. Bình rỉ nặng thường không đạt và phải thay. Đừng sơn đè lên chỗ rỉ để che mắt; việc đó không làm bình bền thêm mà chỉ khiến vấn đề khó phát hiện hơn.
Thói quen hằng ngày và hằng tuần cho chủ tiệm
Những việc dưới đây không cần tháo máy, không cần dụng cụ chuyên môn, chỉ cần người được giao làm đều đặn. Ghi lại vào sổ để biết đã làm hay chưa.
- Cuối ngày, tắt máy, mở van xả đáy cho nước đọng thoát hết rồi đóng lại.
- Nhìn đồng hồ áp suất khi máy tự ngắt: kim dừng ở mức quen thuộc, không vượt vạch đỏ.
- Nghe tiếng xì: tiếng xì ở van an toàn khi bình đang ở áp suất bình thường là bất thường, cần báo thợ.
- Nhìn quanh chân bình và mối hàn: rỉ loang, vết ướt, phồng sơn là dấu hiệu cần kiểm tra.
- Giữ bình khô ráo: kê cao khỏi nền ướt, che nắng mưa nếu đặt ngoài trời.
- Hằng tuần, kiểm tra ống dẫn và khớp nối ra vòi bơm, súng xiết: ống nứt, khớp lỏng có thể bật văng.
- Không để trẻ em, khách hàng ngồi lên bình hay đứng sát bình khi máy đang chạy.
Phần kiểm tra van an toàn, đồng hồ áp suất, công tắc áp suất ở mức kỹ thuật cần thợ có chuyên môn. Đừng tự tháo hay chỉnh van an toàn, kể cả khi thấy nó xì "phiền".
Buổi kiểm định bình khí nén ở tiệm nhỏ diễn ra thế nào
Nhiều chủ tiệm ngại kiểm định vì nghĩ phải đóng cửa nhiều ngày. Thực tế với bình khí nén cỡ nhỏ và vừa, buổi kiểm định thường gọn trong một buổi nếu tiệm chuẩn bị tốt. Tổ chức kiểm định sẽ xem hồ sơ, kiểm tra bên ngoài thành bình, mối hàn, chân đế, phụ kiện; tuỳ loại kiểm định (lần đầu, định kỳ, bất thường) và tình trạng bình, có thể kiểm tra bên trong qua lỗ kiểm tra và thử áp lực bằng nước theo quy trình của họ.
Phần chuẩn bị của tiệm gồm: tắt máy và xả hết khí trước giờ hẹn, xả sạch nước đọng, dọn đồ đạc quanh bình để người kiểm định tiếp cận được, chuẩn bị nguồn nước và chỗ thoát nước nếu có thử áp lực. Van an toàn có thể được tháo ra để kiểm tra áp suất mở và kẹp chì lại sau khi chỉnh định; đồng hồ áp suất cũng được xem xét, nếu hỏng thì phải thay trước khi kết luận.
Kết thúc buổi kiểm định, nếu đạt, bình được dán tem và tiệm nhận giấy chứng nhận ghi hạn kiểm định tiếp theo. Nếu không đạt, biên bản ghi rõ lý do và bình không được dùng tiếp. Hãy sắp xếp lịch vào ngày vắng khách và báo trước cho khách quen để tránh gián đoạn.
Giấy tờ chủ tiệm nên giữ cho bình khí nén
Tiệm nhỏ ít khi có tủ hồ sơ, nhưng một bìa giấy cho máy nén khí là đủ. Khi có người kiểm tra hoặc khi bán lại tiệm, những giấy tờ này giúp mọi việc rõ ràng.
- Hoá đơn mua máy, phiếu bảo hành, hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất.
- Ảnh chụp nhãn bình rõ nét, phòng khi nhãn bị mờ theo thời gian.
- Giấy chứng nhận kết quả kiểm định lần gần nhất (nếu bình thuộc diện) và biên bản kiểm định.
- Ghi chú hạn kiểm định tiếp theo, dán cạnh bàn làm việc hoặc nhắc trong điện thoại.
- Sổ ghi các lần sửa chữa: thay van, thay đồng hồ, thay công tắc áp suất, ai làm.
- Tên người được giao vận hành và chứng nhận huấn luyện an toàn của họ nếu thuộc diện.
Khi sang nhượng tiệm, hãy giao cả bìa hồ sơ này cho người mua. Đó cũng là điều bạn nên đòi khi chính mình là người mua lại một tiệm có sẵn máy nén khí.
Khi bình có dấu hiệu nguy hiểm: dừng, xả áp, gọi người
Một số dấu hiệu cho thấy bình cần dừng sử dụng ngay: thành bình phồng hoặc móp, vết nứt ở mối hàn, nước rỉ ra ngoài thành bình, kim đồng hồ vượt vạch đỏ mà máy không tự ngắt, van an toàn không xì khi áp suất đã vượt mức, tiếng kim loại kêu lạ khi bình đang nạp. Khi gặp những dấu hiệu này, việc đầu tiên là ngắt điện máy nén, mở van xả từ từ để giảm áp suất từ khoảng cách an toàn, và không cho ai đứng sát bình.
Không hàn vá bình, không dùng keo trám chỗ rò, không quấn băng keo quanh mối nứt. Bình chịu áp lực đã nứt hay rò thì phải được người có chuyên môn đánh giá; trong đa số trường hợp, thay bình mới có nguồn gốc rõ ràng là lựa chọn an toàn và kinh tế hơn. Bình mới thuộc diện cần được kiểm định trước khi đưa vào sử dụng.
Nếu sự cố đã gây hư hỏng tài sản hay thương tích cho người, cần giữ nguyên hiện trường trong chừng mực an toàn, báo cơ quan chức năng theo quy định và giữ lại mọi giấy tờ về máy. Câu hỏi về trách nhiệm giữa chủ tiệm, bên bán máy, thợ sửa và người bị thương nên được tham vấn sớm; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết mình cần làm gì trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Máy nén khí mua mới đã có giấy kiểm tra của hãng, có cần kiểm định lần đầu nữa không?
Nếu bình thuộc diện kiểm định, giấy thử nghiệm của nhà sản xuất không thay cho kiểm định lần đầu tại nơi sử dụng. Kiểm định lần đầu đánh giá cả việc lắp đặt, van an toàn, đồng hồ trong điều kiện thực tế. Hãy giữ giấy của hãng để tổ chức kiểm định đối chiếu khi làm việc.
Bình khí nén nằm ngoài trời ở tiệm rửa xe có sao không?
Đặt ngoài trời làm bình chịu nắng mưa và độ ẩm cao, rỉ nhanh hơn. Nên có mái che, kê bình cao khỏi nền ướt, giữ lối thông gió cho máy nén. Khi kiểm định định kỳ, tình trạng rỉ bên ngoài là một trong những điều được xem xét kỹ.
Có nên chỉnh công tắc áp suất lên cao để bơm lốp ô tô nhanh hơn không?
Không nên. Áp suất làm việc phải nằm trong giới hạn thiết kế của bình và phù hợp với mức chỉnh của van an toàn. Tăng áp suất vượt thiết kế làm mất an toàn và có thể khiến bình không còn phù hợp với giấy chứng nhận kiểm định đã cấp.
Van xả đáy bị kẹt không mở được thì làm thế nào?
Đừng dùng búa đập hay kìm vặn mạnh khi bình đang có áp. Hãy tắt máy, xả hết khí qua đường dùng, rồi nhờ thợ có chuyên môn thay van xả. Van kẹt lâu ngày cũng là dấu hiệu nước đọng chưa được xả, nên đề nghị thợ kiểm tra thêm tình trạng rỉ bên trong.
Mua lại tiệm sửa xe có sẵn máy nén khí thì cần hỏi chủ cũ những gì?
Hỏi giấy chứng nhận kiểm định và hạn tiếp theo, các lần sửa chữa, máy đã từng bị chỉnh áp suất chưa, van an toàn thay khi nào. Không có giấy tờ thì nên tính khoản chi phí kiểm định hoặc thay bình vào giá mua lại, và kiểm định trước khi sử dụng.
Súng xịt rửa áp lực cao ở tiệm rửa xe có phải kiểm định không?
Máy rửa xe áp lực cao dùng bơm nước, thường không có bình chứa khí lớn nên khác với bình khí nén. Thuộc diện hay không phụ thuộc cấu tạo thiết bị cụ thể. Phần cần chú ý là bình khí nén cấp cho súng bơm bọt hoặc súng thổi khô, nếu có.