Thiết bị áp lực phải dừng ngay khi có một trong các dấu hiệu: mức nước nồi hơi xuống dưới mức thấp nhất hoặc không nhìn thấy, áp suất vượt mức cho phép mà van an toàn không xả, thân hoặc mối hàn phồng, nứt, xì hơi, đồng hồ hay van an toàn hỏng, cửa nồi hấp không khoá được. Dừng đúng cách quan trọng không kém việc nhận ra dấu hiệu: ngắt nguồn nhiệt hoặc nguồn điện, giữ khoảng cách, không mở nắp, không tự sửa.
Ở cơ sở nhỏ, quyết định dừng máy thường bị chần chừ vì lo trễ đơn hàng, lo chủ không vui. Bài này liệt kê các dấu hiệu theo từng loại thiết bị, giải thích vì sao chúng nguy hiểm, và hướng dẫn các bước sau khi dừng, đến lúc thiết bị được đánh giá lại. Bài không hướng dẫn sửa chữa; mọi khắc phục phải do người có chuyên môn làm.
Vì sao "chạy cố cho hết ca" là lựa chọn sai
Hầu hết sự cố nghiêm trọng của thiết bị áp lực không xảy ra không báo trước. Trước đó thường có những dấu hiệu nhỏ: van an toàn xì nhiều hơn mọi ngày, đồng hồ dao động, tiếng gõ lạ, vết ẩm ở mối hàn. Người đứng máy nhận thấy nhưng nghĩ "chạy nốt ca rồi gọi thợ". Khoảng thời gian từ dấu hiệu nhỏ đến sự cố lớn có thể kéo dài nhiều tuần, cũng có thể chỉ vài phút.
Chi phí dừng máy luôn nhìn thấy được: trễ đơn, khách phàn nàn, tiền thuê thợ. Chi phí của việc không dừng thì vô hình cho đến khi xảy ra: thiết bị hư hỏng hoàn toàn, nhà xưởng hư hại, người bị thương. Khi đặt hai bên cạnh nhau, dừng máy gần như luôn là lựa chọn rẻ hơn.
Vì vậy cơ sở nên thống nhất từ trước: người đứng máy có quyền dừng thiết bị khi thấy dấu hiệu nguy hiểm mà không phải chờ chủ đồng ý, và sẽ không bị trách vì đã dừng. Một quy tắc rõ ràng như vậy giúp người đứng máy hành động nhanh khi cần, thay vì do dự trong lúc nguy hiểm đang tăng.
Dấu hiệu theo từng loại thiết bị
Bảng dưới gom những dấu hiệu buộc phải dừng thiết bị thường gặp ở cơ sở nhỏ. Danh sách không thay cho hướng dẫn của nhà sản xuất và quy trình vận hành của cơ sở.
| Thiết bị | Dấu hiệu phải dừng | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|---|
| Nồi hơi | Không nhìn thấy mức nước trong ống thuỷ, hoặc mức nước dưới vạch thấp nhất | Phần kim loại không còn nước làm mát bị quá nhiệt, có thể biến dạng, nứt |
| Nồi hơi | Áp suất vượt vạch đỏ mà van an toàn không xả | Chốt chặn cuối cùng không hoạt động, áp suất tiếp tục tăng |
| Nồi hơi, bình khí nén | Phồng, móp, nứt, xì hơi hoặc rỉ nước ở thân, mối hàn, mặt bích | Kết cấu chịu áp đã bị tổn thương |
| Mọi thiết bị | Đồng hồ áp suất vỡ kính, kim không về số không khi xả hết áp, kim kẹt | Người vận hành không còn biết áp suất thật |
| Mọi thiết bị | Van an toàn bị buộc, chèn, mất kẹp chì, hoặc xì liên tục khi áp suất bình thường | Van không còn đảm bảo mở đúng lúc |
| Nồi hấp | Khoá cửa liên động không hoạt động, gioăng rách phun hơi | Có thể mở cửa khi còn áp, gây bỏng |
| Máy nén khí | Máy không tự ngắt khi đủ áp, công tắc áp suất hỏng | Áp suất trong bình tăng vượt mức thiết kế |
Ngoài các dấu hiệu trên, những tình huống như cháy gần thiết bị, ngập nước, mất điện điều khiển với nồi hơi đốt nhiên liệu cũng là lý do dừng theo quy trình sự cố của cơ sở.
Các bước dừng thiết bị an toàn
Thứ tự dưới đây là khung chung. Mỗi thiết bị có quy trình dừng sự cố riêng theo hướng dẫn nhà sản xuất; người đứng máy cần được huấn luyện theo đúng quy trình đó.
- Cắt nguồn nhiệt hoặc nguồn điện: tắt điện trở, tắt đầu đốt, ngừng cấp nhiên liệu với lò đốt tay, ngắt điện máy nén.
- Báo cho mọi người xung quanh rời xa khu vực thiết bị, đặc biệt phía trước cửa, nắp và van an toàn.
- Không mở cửa, nắp, mặt bích khi thiết bị còn áp suất và còn nóng.
- Với nồi hơi cạn nước: không cấp nước lạnh vào nồi đang quá nhiệt; ngừng đốt và để nguội theo quy trình sự cố đã được huấn luyện.
- Theo dõi đồng hồ từ khoảng cách an toàn; giảm áp theo cách quy trình cho phép, không tự tháo van.
- Báo ngay cho người phụ trách và chủ cơ sở; ghi lại giờ, dấu hiệu, thao tác đã làm.
- Treo biển hoặc khoá nguồn để không ai bật lại thiết bị trước khi được kiểm tra.
Bước thứ tư rất quan trọng và hay bị làm sai: phản xạ tự nhiên khi thấy cạn nước là bơm nước vào ngay. Với nồi hơi đã quá nhiệt, việc đó có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn. Hãy làm theo quy trình đã được huấn luyện cho đúng loại nồi của cơ sở.
Những việc tuyệt đối không làm sau khi dừng
Không tự hàn vá thân, mối hàn đang rò. Hàn vá thiết bị chịu áp lực phải theo quy trình có tính toán, do thợ đủ điều kiện thực hiện và phải được kiểm định lại. Hàn tự phát có thể tạo ra điểm yếu mới, nguy hiểm hơn chỗ rò ban đầu.
Không tự chỉnh hay thay van an toàn. Van an toàn được chỉnh định và kẹp chì để mở ở đúng áp suất. Chỉnh sai, thay sai loại làm mất chốt chặn cuối cùng.
Không dùng keo, băng keo, dây buộc để "chữa cháy". Những cách này che dấu hiệu chứ không xử lý nguyên nhân, và khiến người đến kiểm tra sau khó đánh giá đúng.
Không bật lại máy để "thử xem còn không". Thiết bị đã có dấu hiệu nguy hiểm chỉ được vận hành lại sau khi người có chuyên môn kiểm tra và, nếu cần, được kiểm định bất thường.
Không xoá dấu vết, không dọn hiện trường vội. Nếu sự cố gây thiệt hại hoặc thương tích, hiện trường và thiết bị là căn cứ để xác định nguyên nhân và trách nhiệm.
Dấu hiệu sớm: chưa buộc dừng ngay nhưng phải ghi và báo trong ngày
Không phải mọi điều khác thường đều là tình huống khẩn cấp. Có những dấu hiệu cho thấy thiết bị đang xuống cấp, cần được người có chuyên môn xem sớm trước khi trở thành lý do phải dừng gấp. Ghi chúng vào sổ và báo người phụ trách ngay trong ngày.
- Máy cần lâu hơn mọi ngày để đạt áp suất làm việc, hoặc tiêu tốn điện, nhiên liệu nhiều hơn rõ rệt.
- Van an toàn xả ở mức áp suất có vẻ thấp hơn trước, hoặc xả xong đóng không kín, rỉ hơi nhẹ.
- Nước xả đáy nồi hơi đục, nhiều cặn hơn bình thường; nước xả bình khí nén có màu rỉ.
- Sơn thân thiết bị phồng nhẹ, ố vàng hoặc đổi màu ở một vùng.
- Đồng hồ áp suất rung kim nhiều hơn trước, hoặc lệch so với đồng hồ thứ hai nếu có.
- Công tắc áp suất, rơ le bật tắt dày bất thường, tiếng tách tách liên tục.
- Gioăng cửa nồi hấp bắt đầu đọng hơi nước quanh mép sau mỗi mẻ.
Những dấu hiệu này dễ bị bỏ qua vì máy vẫn chạy. Sổ ghi chép giúp nhìn ra xu hướng: một dòng ghi chú lẻ có thể không nói gì, nhưng năm dòng giống nhau trong hai tuần là lời cảnh báo rõ ràng. Mang sổ này ra khi trao đổi với thợ hoặc tổ chức kiểm định.
Sau khi dừng: kiểm tra, sửa chữa và kiểm định bất thường
Khi thiết bị đã an toàn, bước tiếp theo là mời người có chuyên môn kiểm tra để xác định nguyên nhân: đơn vị bảo trì, nhà cung cấp thiết bị, hoặc tổ chức kiểm định. Mô tả cho họ đầy đủ những gì đã thấy và đã làm, đưa sổ vận hành để họ xem diễn biến những ngày trước. Thông tin càng đủ, chẩn đoán càng nhanh.
Nếu phải sửa chữa bộ phận chịu áp như thân, mối hàn, ống lửa, mặt bích, hoặc thay van an toàn, thiết bị thường phải được kiểm định bất thường trước khi đưa vào sử dụng lại. Kiểm định bất thường cũng có thể cần sau một sự cố dù chưa phải sửa chữa lớn. Hãy hỏi tổ chức kiểm định để biết trường hợp của bạn có thuộc diện này không.
Trong thời gian chờ, cơ sở nên có phương án dự phòng: thuê thiết bị đã kiểm định, điều chỉnh lịch sản xuất, báo khách hàng. Đừng để áp lực công việc đẩy việc sửa chữa thành "sửa tạm cho chạy". Sau khi thiết bị hoạt động lại, rà lại quy trình vận hành và lịch bảo dưỡng để ngăn tình huống lặp lại.
Khi sự cố đã gây thiệt hại: báo cáo, giữ bằng chứng, xác định trách nhiệm
Nếu sự cố thiết bị áp lực làm người bị thương hoặc gây thiệt hại đáng kể, trước tiên lo cấp cứu người bị nạn và gọi lực lượng cứu nạn khi cần. Sau đó cơ sở có nghĩa vụ báo cáo sự cố, tai nạn lao động cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành; ở địa phương, đầu mối quản lý về an toàn lao động trước đây là ngành lao động – thương binh và xã hội, nay chuyển về Sở Nội vụ.
Giữ nguyên hiện trường trong chừng mực không gây thêm nguy hiểm, chụp ảnh, ghi lời kể của người chứng kiến, cất giữ giấy chứng nhận kiểm định, hồ sơ thiết bị, sổ vận hành, danh sách người được giao vận hành và thẻ an toàn của họ. Những giấy tờ này giúp xác định nguyên nhân và trách nhiệm của từng bên: chủ cơ sở, người vận hành, đơn vị bảo trì, bên bán hay cho thuê thiết bị.
Câu hỏi về bồi thường, bảo hiểm, trách nhiệm hành chính hay hình sự là những câu hỏi phức tạp, phụ thuộc chi tiết từng vụ việc. Đừng vội thoả thuận hay ký giấy tờ khi chưa hiểu rõ quyền và nghĩa vụ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để được hướng dẫn bước đầu, và nhờ luật sư trực tiếp khi vụ việc nghiêm trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nồi hơi cạn nước thì có nên bơm nước vào ngay không?
Không nên tự ý bơm nước lạnh vào nồi hơi đang quá nhiệt. Việc đó có thể gây hư hỏng nghiêm trọng hơn. Hãy ngừng cấp nhiệt, rời xa thiết bị và làm theo quy trình sự cố đã được huấn luyện cho đúng loại nồi, rồi mời người có chuyên môn kiểm tra trước khi vận hành lại.
Van an toàn thỉnh thoảng xì một chút có phải dừng máy không?
Van an toàn xả khi áp suất đạt mức chỉnh định là hoạt động bình thường. Nhưng nếu van xì liên tục khi áp suất ở mức làm việc bình thường, hoặc không xả khi áp suất vượt mức, đó là bất thường. Hãy báo người phụ trách và mời thợ có chuyên môn kiểm tra.
Thấy rỉ nước ở chân mối hàn bình khí nén nhưng máy vẫn chạy tốt thì sao?
Rỉ nước ở mối hàn là dấu hiệu kết cấu chịu áp có thể đã bị tổn thương, dù máy vẫn bơm khí bình thường. Hãy ngắt máy, xả áp, không dùng bình nữa và mời người có chuyên môn đánh giá. Phần lớn trường hợp như vậy cần thay bình.
Đồng hồ áp suất bị vỡ kính, có thể chạy tạm dựa vào kinh nghiệm không?
Không. Không có đồng hồ đáng tin cậy, người vận hành không biết áp suất thật trong thiết bị. Hãy dừng thiết bị và thay đồng hồ phù hợp, đã được kiểm định đo lường nếu thuộc diện, trước khi vận hành lại.
Người đứng máy tự dừng nồi hơi làm trễ đơn hàng, chủ cơ sở có được kỷ luật không?
Người lao động có quyền dừng hoặc từ chối làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ an toàn, sau khi đã báo người phụ trách. Cơ sở nên khuyến khích chứ không trách việc dừng máy đúng lúc. Nếu có tranh chấp, nên tham vấn quy định pháp luật lao động hiện hành.
Sau sự cố, bảo hiểm có chi trả nếu thiết bị chưa kiểm định không?
Phụ thuộc hợp đồng bảo hiểm cụ thể. Nhiều hợp đồng có điều khoản loại trừ khi thiết bị không đáp ứng yêu cầu pháp luật về an toàn, như chưa kiểm định hoặc quá hạn. Hãy đọc kỹ hợp đồng và hỏi doanh nghiệp bảo hiểm, nhờ luật sư khi giá trị thiệt hại lớn.