Doanh nghiệp vận tải, công trường và nhà máy có thể tự kiểm tra nồng độ cồn người lao động đầu ca để bảo đảm an toàn, miễn là việc này được ghi trong nội quy, làm bằng máy đáng tin cậy và theo một quy trình công bằng, có ghi chép. Máy dùng nội bộ có thuộc diện kiểm định bắt buộc hay không tuỳ mục đích sử dụng theo danh mục phương tiện đo hiện hành; ngay cả khi không bắt buộc, máy vẫn nên được kiểm định hoặc hiệu chuẩn định kỳ vì kết quả có thể dẫn tới kỷ luật.
Bài này viết cho người quản lý đội xe, chỉ huy trưởng công trường, cán bộ an toàn ở nhà máy. Bài không bàn mức xử phạt của cảnh sát giao thông, chỉ bàn việc doanh nghiệp tự làm: vì sao nên làm, chọn máy, giữ máy đúng, quy trình đo, xử lý khi có kết quả dương tính và những rủi ro pháp lý cần tránh khi dùng kết quả để xử lý người lao động.
Vì sao doanh nghiệp tự đo, khi đã có cảnh sát giao thông
Cảnh sát giao thông kiểm tra ngẫu nhiên trên đường; doanh nghiệp thì biết chính xác ai sắp cầm lái chiếc xe khách bốn mươi chỗ, ai sắp vận hành cần trục tháp, ai sắp đứng máy dập. Một ca làm việc bắt đầu với người còn hơi men là rủi ro cho chính họ, cho đồng nghiệp và cho người đi đường. Khi có tai nạn, câu hỏi đầu tiên đặt ra cho doanh nghiệp là đã làm gì để ngăn.
Với doanh nghiệp vận tải, pháp luật giao thông đường bộ hiện hành cấm tuyệt đối người lái xe có nồng độ cồn. Doanh nghiệp để lái xe có cồn chạy xe là đang đặt cả giấy phép kinh doanh, uy tín và trách nhiệm bồi thường vào rủi ro. Với công trường và nhà máy, nội quy an toàn lao động thường cấm uống rượu bia trước và trong ca, nhưng cấm mà không kiểm tra thì lệnh cấm chỉ còn trên giấy.
Kiểm tra đầu ca không nhằm bắt lỗi. Mục tiêu đúng là không để người chưa tỉnh táo vào vị trí nguy hiểm. Doanh nghiệp làm tốt thường kết hợp kiểm tra với truyền thông: mọi người biết sẽ bị đo, biết đo ra sao, biết kết quả xử lý thế nào, nên tự giác từ tối hôm trước.
Chọn máy: các loại máy và câu hỏi cần đặt cho nhà cung cấp
Máy đo nồng độ cồn trong hơi thở có nhiều loại, chênh nhau về cảm biến, độ ổn định và khả năng lưu dữ liệu. Bảng dưới gợi ý cách chọn theo việc, không nêu hãng.
| Loại máy | Phù hợp với | Hạn chế | Câu cần hỏi |
|---|---|---|---|
| Máy cá nhân giá thấp, cảm biến bán dẫn | Tự kiểm tra cá nhân | Trôi số nhanh, nhạy với nhiều chất khác, khó kiểm định | Không nên dùng làm căn cứ kỷ luật |
| Máy cầm tay cảm biến điện hoá, thổi qua ống | Đội xe, công trường quy mô vừa | Cần hiệu chuẩn định kỳ, ống thổi tiêu hao | Mẫu đã được phê duyệt mẫu chưa, kiểm định được ở đâu |
| Máy có in phiếu hoặc lưu bộ nhớ | Nơi cần lưu bằng chứng | Giá cao hơn, cần quản lý dữ liệu | Dữ liệu xuất ra thế nào, có ghi thời điểm, số lần đo |
| Trạm đo cố định ở cổng, nối khoá điện xe | Bến xe lớn, nhà máy đông người | Đầu tư lớn, cần quy trình xử lý dữ liệu cá nhân | Ai đọc dữ liệu, lưu bao lâu, bảo mật thế nào |
Nếu kết quả đo có thể dẫn tới đình chỉ ca làm, trừ thưởng hay kỷ luật, hãy chọn máy cảm biến điện hoá có thể kiểm định hoặc hiệu chuẩn, và giữ giấy tờ chứng minh máy còn trong hạn. Đó là thứ đầu tiên người lao động hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ hỏi.
Có phải kiểm định máy dùng nội bộ không
Danh mục phương tiện đo phải kiểm định gắn với mục đích sử dụng: thực thi công vụ, bảo vệ an toàn, sức khoẻ, thương mại. Máy đo nồng độ cồn trong tay cảnh sát giao thông rõ ràng thuộc diện kiểm định. Máy trong tay doanh nghiệp dùng để kiểm soát an toàn nội bộ thì cần đối chiếu cụ thể danh mục hiện hành và hỏi tổ chức kiểm định được chỉ định cho loại phương tiện đo này. Câu trả lời có thể khác nhau tuỳ cách bạn dùng kết quả.
Dù câu trả lời là bắt buộc hay không, cách làm an toàn nhất là đưa máy đi kiểm định hoặc hiệu chuẩn theo chu kỳ nhà sản xuất khuyến nghị, giữ giấy chứng nhận. Cảm biến điện hoá hao mòn theo thời gian và số lần đo; máy mua về chạy tốt năm đầu không có nghĩa năm thứ ba vẫn đúng. Một kết quả đo từ chiếc máy không ai biết lần cuối được kiểm tra khi nào là kết quả dễ bị phản bác.
Ghi hạn kiểm định hoặc hiệu chuẩn lên sổ quản lý máy và dán nhãn nội bộ lên thân máy. Khi máy rơi, vào nước hoặc cho kết quả bất thường hàng loạt, ngừng dùng và đem đi kiểm tra trước hạn.
Quy trình đo đầu ca công bằng và dùng được khi có tranh chấp
Quy trình dưới đây là khung tham khảo, doanh nghiệp điều chỉnh theo quy mô và ghi vào nội quy hoặc quy chế an toàn:
- Ghi trong nội quy lao động: ai bị kiểm tra, khi nào, ai đo, kết quả xử lý thế nào. Phổ biến cho người lao động trước khi áp dụng.
- Bố trí chỗ đo kín đáo, không đo giữa đám đông để tránh làm người lao động mất thể diện.
- Người đo được hướng dẫn dùng máy. Mỗi người thổi một ống thổi mới, bóc trước mặt người được đo.
- Ghi sổ ngay sau mỗi lần đo: họ tên, thời điểm, máy số mấy, kết quả. Người được đo ký xác nhận.
- Khi kết quả dương tính, cho người được đo nghỉ vài phút rồi đo lại bằng ống mới, tốt nhất có người thứ hai chứng kiến.
- Kết quả dương tính lần hai: không cho vào vị trí lái xe hoặc vận hành thiết bị trong ca đó, bố trí người thay, ghi biên bản sự việc.
- Chuyển hồ sơ cho bộ phận nhân sự để xem xét theo nội quy, không xử lý ngay tại chỗ bằng lời.
Bước tách người khỏi vị trí nguy hiểm là bước an toàn, làm ngay. Bước xử lý kỷ luật là bước pháp lý, làm sau và làm đúng trình tự. Trộn hai bước làm một, ví dụ đuổi việc ngay tại cổng, là nguồn tranh chấp lao động phổ biến.
Bắt đầu chương trình đo: nói trước, làm thử, rồi mới áp dụng
Doanh nghiệp đưa máy đo ra cổng vào một buổi sáng không báo trước thường gặp phản ứng mạnh, kể cả từ những người chưa từng uống trước ca. Cách làm ít va chạm hơn là thông báo trước vài tuần: vì sao doanh nghiệp đo, đo ở vị trí nào, ai đo, kết quả được xử lý ra sao, dữ liệu được giữ thế nào. Nói rõ phần an toàn và phần kỷ luật là hai việc khác nhau.
Sau đó cho chạy thử một thời gian, đo thật nhưng chưa xử lý kỷ luật, chỉ không cho người có kết quả dương tính vào vị trí nguy hiểm. Giai đoạn này giúp người đo quen máy, giúp doanh nghiệp phát hiện chỗ bất hợp lý trong quy trình như điểm đo quá đông, thiếu ống thổi, ca đêm không có người đo, và giúp người lao động thấy việc đo diễn ra công bằng.
Lắng nghe góp ý của tổ chức đại diện người lao động nếu có, và của chính những người lái xe, thợ vận hành. Họ biết rõ những tình huống thực tế mà người soạn quy chế không nghĩ tới, chẳng hạn lái xe đường dài nhận xe ở bến khác, hoặc ca đêm bắt đầu khi văn phòng đã về.
Dùng kết quả để kỷ luật: những điểm dễ sai
Nội quy chưa có hành vi này. Pháp luật lao động chỉ cho xử lý kỷ luật với hành vi đã được quy định trong nội quy lao động hoặc hợp đồng. Nội quy chưa ghi việc uống rượu bia trước, trong ca hay chưa ghi việc kiểm tra thì nên bổ sung và đăng ký, thông báo theo đúng thủ tục trước.
Bỏ qua trình tự xử lý kỷ luật. Xử lý kỷ luật có trình tự riêng: thông báo, họp xử lý, người lao động được trình bày, có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động nếu có. Kết quả đo chỉ là một tài liệu trong hồ sơ.
Máy không có giấy tờ chứng minh còn hạn. Khi người lao động phản bác, doanh nghiệp không chứng minh được máy đúng thì kết quả rất yếu.
Đo không công bằng. Chỉ đo một số người, đo khi có mâu thuẫn cá nhân, hoặc người đo là người đang xung đột với người bị đo dễ dẫn tới khiếu nại về phân biệt đối xử.
Công khai kết quả. Dán danh sách người dương tính lên bảng tin hay gửi vào nhóm chat chung là xâm phạm dữ liệu cá nhân. Kết quả đo là thông tin cá nhân, chỉ người có trách nhiệm được biết.
Giữ dữ liệu đo nồng độ cồn đúng mực
Kết quả đo nồng độ cồn gắn với tên người là dữ liệu cá nhân, có thể nhạy cảm vì liên quan sức khoẻ và kỷ luật. Doanh nghiệp nên:
- Thông báo cho người lao động mục đích thu thập, ai được xem, lưu bao lâu, ngay trong nội quy hoặc quy chế.
- Giới hạn người được xem sổ hoặc dữ liệu máy: người đo, cán bộ an toàn, bộ phận nhân sự khi cần.
- Lưu sổ giấy ở tủ có khoá; dữ liệu số đặt mật khẩu, không gửi qua nhóm chat chung.
- Đặt thời hạn lưu hợp lý, quá hạn thì huỷ có biên bản, trừ hồ sơ đang dùng cho tranh chấp.
- Đối chiếu pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành, vì lĩnh vực này đang được hoàn thiện nhanh.
Doanh nghiệp vận tải có hệ thống giám sát hành trình, camera trong cabin hay trạm đo nối khoá điện nên rà lại toàn bộ luồng dữ liệu về người lái, không chỉ riêng kết quả đo nồng độ cồn. Dữ liệu càng nhiều, trách nhiệm bảo vệ càng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động có quyền từ chối thổi máy đo nồng độ cồn của doanh nghiệp không?
Nếu nội quy lao động đã quy định việc kiểm tra và người lao động đã được phổ biến, từ chối có thể bị coi là vi phạm nội quy. Doanh nghiệp vẫn nên ghi biên bản sự việc và không để người đó vào vị trí nguy hiểm trong ca. Các tranh chấp cụ thể nên hỏi người làm nghề pháp lý.
Máy đo nồng độ cồn mua trên mạng có dùng để kỷ luật được không?
Không nên. Máy cá nhân giá thấp thường dùng cảm biến kém ổn định, khó kiểm định, không có giấy tờ chứng minh độ chính xác. Kết quả từ máy này dễ bị phản bác khi có tranh chấp.
Kết quả dương tính thì doanh nghiệp có được trừ lương ngay không?
Trừ lương như một hình thức phạt thường không phù hợp với pháp luật lao động. Doanh nghiệp xử lý theo các hình thức kỷ luật đã quy định trong nội quy và theo đúng trình tự. Với ca làm bị mất, cách tính tiền lương nên đối chiếu nội quy và quy định hiện hành.
Đo nồng độ cồn đầu ca có cần người làm chứng không?
Không phải lúc nào cũng cần cho mọi lần đo âm tính. Với kết quả dương tính, có người thứ hai chứng kiến lần đo lại và ký vào biên bản giúp hồ sơ vững hơn và công bằng hơn cho người được đo.
Bao lâu nên kiểm định hoặc hiệu chuẩn máy đo nồng độ cồn của doanh nghiệp?
Theo chu kỳ trong danh mục hiện hành nếu máy thuộc diện bắt buộc; nếu không, theo khuyến nghị của nhà sản xuất và tần suất sử dụng. Máy đo nhiều lần mỗi ngày nên được kiểm tra dày hơn máy ít dùng.
Có nên đo nồng độ cồn cả nhân viên văn phòng không?
Mục tiêu của kiểm tra là an toàn ở vị trí nguy hiểm. Đo đại trà người không làm việc nguy hiểm dễ bị coi là can thiệp quá mức. Nên xác định rõ những vị trí cần kiểm tra trong nội quy và có lý do an toàn cho từng nhóm.