Trước khi mở lại thiết bị vui chơi, cần phân biệt ba tình huống: sau mưa bão thì kiểm tra hư hại do gió, nước, vật bay; sau thời gian ngừng dài thì kiểm tra những gì xuống cấp khi máy đứng yên; sau sửa chữa lớn, cải tạo hay thay bộ phận chính thì theo nguyên tắc chung phải được kiểm định lại trước khi đón khách. Trường hợp bão làm hư kết cấu chịu lực hay bộ phận an toàn cũng rơi vào nhóm sửa chữa lớn.
Bài này viết cho chủ khu vui chơi, khu du lịch có thiết bị ngoài trời ở vùng hay có bão như ven biển miền Bắc, miền Trung, và cho các khu nghỉ theo mùa ở vùng núi. Việc kiểm tra cụ thể theo hướng dẫn của nhà sản xuất; bài nêu khung để không bỏ sót.
Ba tình huống, ba cách làm
Bảng dưới tóm tắt điểm khác nhau. Một khu vui chơi có thể gặp cả ba trong cùng một năm:
| Tình huống | Rủi ro chính | Việc phải làm trước khi đón khách |
|---|---|---|
| Sau mưa bão, ngập | Kết cấu bị va đập, nghiêng, móng xói; nước vào động cơ, tủ điện; vật lạ mắc vào ray, cáp | Kiểm tra toàn diện theo danh mục sau bão; hư kết cấu hoặc bộ phận an toàn thì sửa và kiểm định lại |
| Ngừng vận hành dài ngày | Gỉ, khô dầu mỡ, ắc quy yếu, cao su lão hoá, côn trùng, chuột cắn dây | Bảo dưỡng khởi động lại theo hướng dẫn nhà sản xuất, chạy thử, xem hạn kiểm định có trôi qua trong lúc nghỉ không |
| Sửa chữa lớn, cải tạo, thay bộ phận chính | Thay đổi kết cấu, bộ phận an toàn, hệ điều khiển so với trạng thái đã kiểm định | Kiểm định lại bởi tổ chức kiểm định có chức năng trước khi đưa vào sử dụng |
Ranh giới giữa sửa chữa thường và sửa chữa lớn không phải lúc nào cũng rõ. Khi thay hoặc hàn bộ phận chịu lực, thay phanh, thay hệ điều khiển, thay cáp chính, nên hỏi tổ chức kiểm định bằng văn bản thay vì tự quyết.
Sau mưa bão: nhìn những gì
Móng và chân đế. Nước chảy xiết, đất bị xói quanh móng, chân đế bị lún hay nghiêng. Với thiết bị cao, độ nghiêng nhỏ ở chân cũng thành độ lệch lớn ở đỉnh.
Kết cấu chịu lực. Cây đổ, mái tôn, biển quảng cáo bay vào có thể làm móp, cong, nứt thanh kết cấu. Kiểm tra từng đoạn ray, cột, tay quay, đặc biệt ở các mối hàn.
Hệ thống điện và điều khiển. Nước vào tủ điện, động cơ, hộp đấu dây; chuột và côn trùng tìm chỗ trú. Không bật điện thử khi chưa kiểm tra và làm khô; việc này cần thợ điện có chuyên môn.
Ghế, cabin, thanh chặn. Vật bay va vào có thể làm cong thanh chặn, hỏng khoá; nước đọng trong cabin làm mục đệm, gỉ khoá.
Vùng xung quanh. Rào chắn đổ, lối thoát bị chắn, cây nghiêng có thể đổ thêm, dây điện chung của khu bị đứt. Thiết bị ổn mà xung quanh chưa dọn thì vẫn chưa mở được. Cũng nên nhìn cả những thiết bị tưởng không liên quan như cột đèn, loa, camera gắn trên kết cấu thiết bị, vì chúng có thể lỏng và rơi khi máy chạy lại.
Sau thời gian nghỉ dài: những gì xuống cấp khi máy đứng yên
Thiết bị cơ khí không chỉ hỏng khi chạy nhiều; đứng yên lâu cũng làm chúng xuống cấp theo cách khác. Dầu mỡ bôi trơn khô hoặc chảy xuống, để lại bề mặt ổ trục, bánh răng thiếu dầu khi chạy lại. Gỉ hình thành ở những chỗ trước đây được ma sát giữ sạch. Cao su ở đệm, gioăng, lốp bánh xe lão hoá, chai cứng. Ắc quy của hệ thống dự phòng, đèn khẩn cấp yếu dần.
Ở khu nghỉ theo mùa vùng núi, độ ẩm và nhiệt độ thấp làm gỉ nhanh hơn; ở khu ven biển, hơi muối ăn mòn mạnh. Động vật nhỏ làm tổ trong tủ điện, cabin, hộp số là chuyện thường gặp, và dây điện bị chuột cắn là nguyên nhân của nhiều lỗi điều khiển khó tìm.
Một điều dễ quên khác: hạn kiểm định có thể trôi qua trong lúc nghỉ. Thiết bị nghỉ ba tháng, quay lại thì giấy chứng nhận đã hết hạn từ một tháng trước. Trước ngày mở lại, người phụ trách nên đối chiếu bảng theo dõi hạn kiểm định, và nếu đã quá hạn thì mời kiểm định trước khi đón khách. Tốt hơn nữa là sắp xếp kiểm định định kỳ rơi vào cuối mùa nghỉ, để vừa mở lại vừa có giấy mới.
Người vận hành cũng xuống tay sau mùa nghỉ. Thao tác ở bàn điều khiển, trình tự kiểm đai, cách xử lý dừng khẩn cần được ôn lại bằng vài buổi chạy thử có giám sát trước khi đón khách thật, nhất là khi đội ngũ có nhiều người mới tuyển cho mùa cao điểm.
Sửa chữa lớn và cải tạo: vì sao phải kiểm định lại
Giấy chứng nhận kiểm định xác nhận thiết bị đạt yêu cầu an toàn ở trạng thái tại thời điểm kiểm định. Khi một bộ phận chịu lực được thay hoặc hàn sửa, một bộ phận an toàn như phanh, khoá thanh chặn, cảm biến được thay, hoặc hệ điều khiển được đổi sang loại khác, trạng thái đó không còn nữa. Theo nguyên tắc chung với thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, thiết bị phải được kiểm định lại, thường gọi là kiểm định bất thường, trước khi dùng tiếp.
Trong thực tế, áp lực mở cửa lại khiến nhiều nơi muốn coi sửa chữa lớn như bảo trì thường để bỏ qua bước này. Rủi ro không chỉ về an toàn: nếu có sự cố sau đó, việc thiết bị đã bị thay đổi mà không được kiểm định lại sẽ là điểm bất lợi lớn cho chủ cơ sở khi xác định trách nhiệm và khi làm việc với bảo hiểm.
Cách làm gọn là đưa tổ chức kiểm định vào kế hoạch sửa chữa ngay từ đầu: báo phạm vi sửa chữa, hỏi những gì cần chuẩn bị, hẹn lịch kiểm định ngay sau khi đơn vị sửa chữa nghiệm thu. Đơn vị sửa chữa cần bàn giao biên bản ghi rõ đã thay, sửa những gì, linh kiện nguồn gốc ra sao, để tổ chức kiểm định có căn cứ.
Trình tự mở lại tham khảo
Dù ở tình huống nào, một trình tự chung giúp không bỏ sót:
- Dọn sạch khu vực, sửa rào chắn, thông lối thoát, bảo đảm điện chung của khu an toàn.
- Kiểm tra trực quan toàn bộ thiết bị theo danh mục, chụp ảnh lưu những chỗ có hư hại.
- Thợ điện có chuyên môn kiểm tra, làm khô, đo cách điện tủ điện và động cơ trước khi đóng điện.
- Bảo dưỡng khởi động lại: tra dầu mỡ, thay chi tiết lão hoá, sạc hoặc thay ắc quy dự phòng.
- Sửa chữa hư hại; với hư hại kết cấu hoặc bộ phận an toàn, xác định với tổ chức kiểm định có phải kiểm định lại không.
- Chạy thử không tải, rồi có tải giả theo hướng dẫn nhà sản xuất, nhiều chu kỳ, ghi kết quả.
- Kiểm định lại nếu thuộc trường hợp phải kiểm định hoặc hạn kiểm định đã qua.
- Huấn luyện lại người vận hành sau thời gian nghỉ, nhất là nhân viên thời vụ mới.
- Mở cửa đón khách, theo dõi sát trong vài ngày đầu, ghi nhật ký kỹ hơn bình thường.
Trình tự này có thể dài với khu vui chơi lớn sau một cơn bão mạnh. Mở lại từng phần, thiết bị nào xong trước mở trước, là cách thực tế hơn so với cố mở tất cả cùng lúc.
Trước khi bão vào: những việc giảm hư hại cho thiết bị ngoài trời
Phần lớn hư hại sau bão có thể giảm bớt nếu khu vui chơi kịp làm một số việc khi có cảnh báo, theo hướng dẫn nhà sản xuất cho từng thiết bị:
- Dừng đón khách sớm, đưa toàn bộ khách và nhân viên không cần thiết ra khỏi khu thiết bị cao.
- Đưa thiết bị về vị trí nghỉ an toàn: hạ cánh tay quay, khoá ghế, đưa cabin về ga, cố định bộ phận có thể xoay theo gió.
- Tháo hoặc buộc chặt phông, bạt che, biển quảng cáo, mái che tạm, những thứ dễ thành vật bay va vào thiết bị.
- Xả hơi, cuốn gọn và cất nhà hơi, đệm, đồ rời vào nơi kín.
- Ngắt điện các thiết bị theo trình tự, che chắn tủ điện ở vùng có thể ngập.
- Chụp ảnh tình trạng thiết bị trước bão để so sánh khi kiểm tra sau bão và khi làm việc với bảo hiểm.
- Phân công người trực, liên lạc, và không ai ra khu thiết bị khi bão đang vào.
Danh sách này không thay cho hướng dẫn riêng của nhà sản xuất, vì mỗi thiết bị có vị trí nghỉ và cách cố định khác nhau. Nó giúp khu vui chơi biết những việc phải chuẩn bị người và vật tư từ trước khi mùa bão bắt đầu.
Ghi hồ sơ và thông báo với khách
Mỗi lần mở lại sau bão, sau mùa nghỉ hay sau sửa lớn nên được ghi vào hồ sơ của từng thiết bị: ngày ngừng, lý do, hư hại phát hiện, việc đã làm, kết quả chạy thử, kết quả kiểm định nếu có, người ký cho phép mở lại. Những trang này cho thấy chủ cơ sở đã làm việc có trình tự, và là căn cứ khi sau này có câu hỏi về tình trạng thiết bị.
Với khách, thông báo rõ ràng thiết bị nào đang mở, thiết bị nào còn bảo trì giúp tránh khách bực bội và tránh nhân viên bị nài cho chạy máy chưa sẵn sàng. Thiết bị chưa mở phải có rào và biển báo, không chỉ tắt đèn. Khu vui chơi có vé gói nên nói trước với khách khi mua vé nếu một số thiết bị chưa hoạt động.
Ở vùng hay có bão, kế hoạch đóng cửa và mở lại nên được viết sẵn từ đầu mùa: ai quyết định đóng, dựa trên cảnh báo nào, thiết bị nào phải hạ, buộc, che chắn, ai kiểm tra sau bão và ai ký cho mở lại. Viết sẵn thì khi bão đến, mọi người làm theo kế hoạch thay vì quyết định vội trong lúc trời đã chuyển xấu.
Câu hỏi thường gặp
Thiết bị vui chơi sau bão có phải kiểm định lại không?
Không phải mọi trường hợp. Nếu bão chỉ gây hư hại nhỏ đã sửa theo bảo trì thường, cần kiểm tra kỹ và chạy thử. Nếu kết cấu chịu lực hoặc bộ phận an toàn bị hư và phải sửa lớn, theo nguyên tắc chung thiết bị cần được kiểm định lại trước khi dùng.
Nghỉ mùa thấp điểm ba tháng, mở lại cần làm gì?
Bảo dưỡng khởi động lại theo hướng dẫn nhà sản xuất, kiểm tra gỉ, dầu mỡ, cao su, ắc quy, dây điện, chạy thử nhiều chu kỳ, huấn luyện lại người vận hành, và kiểm tra hạn kiểm định có trôi qua trong lúc nghỉ không.
Thay phanh hoặc hệ điều khiển có phải kiểm định lại không?
Phanh và hệ điều khiển là bộ phận an toàn và chức năng chính, thay đổi chúng làm thiết bị khác trạng thái đã kiểm định. Theo nguyên tắc chung cần kiểm định lại; nên hỏi tổ chức kiểm định bằng văn bản với trường hợp cụ thể.
Hạn kiểm định hết trong lúc khu vui chơi đang nghỉ thì sao?
Thiết bị chưa được dùng cho tới khi được kiểm định lại và đạt. Nên sắp xếp kiểm định định kỳ vào cuối mùa nghỉ để vừa mở lại vừa có giấy chứng nhận mới.
Có nên mở lại từng phần sau bão không?
Có thể và thường là cách thực tế. Thiết bị nào kiểm tra, sửa chữa và kiểm định xong thì mở trước, thiết bị chưa xong phải có rào chắn và biển báo rõ, không chỉ tắt máy.
Ai ký cho phép mở lại thiết bị sau sự cố hay bão?
Nên là người được chủ cơ sở giao trách nhiệm kỹ thuật, sau khi có kết quả kiểm tra, chạy thử và kiểm định nếu cần. Việc này nên ghi rõ trong quy trình nội bộ và hồ sơ thiết bị, không để quyết định miệng.