Nồi hơi cấp hơi cho bàn ủi, máy là phẳng hay buồng là ở tiệm giặt ủi và xưởng may là thiết bị chịu áp lực; nếu áp suất làm việc và dung tích vượt ngưỡng của quy chuẩn hiện hành, nó phải được kiểm định lần đầu trước khi dùng và kiểm định định kỳ sau đó. Người đứng máy cần được huấn luyện, máy cần đặt ở chỗ thông thoáng, xa lối thoát và xa khu khách chờ.
Ở hai loại hình này, nồi hơi hiếm khi được xem là "máy chính". Chủ tiệm giặt quan tâm máy giặt, máy sấy; chủ xưởng may quan tâm máy may, máy vắt sổ. Nồi hơi nằm dưới gầm bàn ủi hoặc góc xưởng, chạy suốt ngày mà không ai nhìn tới. Bài này đi qua những việc cụ thể chủ cơ sở cần làm để chiếc nồi hơi nhỏ ấy không trở thành điểm yếu lớn nhất trong cơ sở.
Nồi hơi trong tiệm giặt, xưởng may trông như thế nào
Loại hay gặp nhất là nồi hơi điện cỡ nhỏ: một hộp kim loại có điện trở đun nước, đồng hồ áp suất phía trước, van an toàn phía trên, ống hơi dẫn tới một hoặc vài bàn ủi. Máy tự cấp nước từ đường ống hoặc từ thùng chứa bên cạnh, tự ngắt khi đủ áp. Nhìn bề ngoài nó giống một thiết bị gia dụng, nên rất nhiều tiệm mua về cắm điện là chạy.
Xưởng may gia công quy mô lớn hơn có thể dùng nồi hơi đốt dầu, đốt gas hoặc đốt củi viên, cấp hơi qua đường ống cho cả dãy bàn là, máy ép mex, buồng là thành phẩm. Tiệm giặt hấp quy mô vừa có máy là phẳng dạng trục lăn dùng hơi, máy là đứng cho áo vest, máy ép quần. Mỗi thiết bị tiêu thụ hơi có thể chỉ chịu áp thấp, nhưng nguồn cấp hơi là nồi hơi luôn là điểm cần được đánh giá trước.
Một cấu hình khác là bàn ủi có bình hơi rời: bình nhỏ đặt cạnh bàn, có đồng hồ và van riêng. Loại này đôi khi nằm dưới ngưỡng quy chuẩn, đôi khi không. Đừng kết luận theo kích thước bề ngoài. Hãy chụp nhãn máy, ghi áp suất làm việc tối đa và dung tích, rồi hỏi tổ chức kiểm định để có câu trả lời chắc chắn cho từng chiếc.
Ba nhầm lẫn phổ biến của chủ tiệm
"Nồi hơi điện thì không nổ." Nồi hơi điện không có buồng đốt nên giảm được rủi ro cháy từ nhiên liệu, nhưng vẫn là khoang kín chứa nước nóng và hơi ở áp suất cao. Khi rơ le áp suất kẹt, van an toàn không hoạt động và nước cạn, áp suất vẫn tăng như bất kỳ nồi hơi nào. Nguồn nhiệt khác nhau, nguyên lý nguy hiểm giống nhau.
"Máy nhỏ thì không phải kiểm định." Ngưỡng trong quy chuẩn được tính theo áp suất và dung tích, không theo cảm giác to hay nhỏ. Có những nồi hơi điện gọn trong lòng bàn ủi nhưng thông số vẫn nằm trong diện. Cách duy nhất để chắc là đối chiếu nhãn máy với quy chuẩn hiện hành hoặc hỏi tổ chức kiểm định.
"Người bán đã kiểm tra rồi." Cửa hàng bán máy có thể chạy thử, có thể giao phiếu bảo hành, nhưng phiếu bảo hành không phải giấy chứng nhận kiểm định. Kiểm định do tổ chức đủ điều kiện thực hiện tại nơi lắp đặt, có biên bản, giấy chứng nhận và tem riêng cho thiết bị.
"Chỉ cần kiểm định một lần." Kiểm định lần đầu là điểm khởi đầu. Sau đó thiết bị phải được kiểm định định kỳ theo thời hạn ghi trên giấy chứng nhận, và kiểm định bất thường sau khi sửa chữa lớn, di dời hay sau sự cố. Hạn tiếp theo ghi rõ trên tem.
Chỗ đặt nồi hơi: những gì cần nghĩ trước khi lắp
Tiệm giặt ở phố thường có mặt bằng hẹp, sâu, khách ra vào cửa trước, máy móc dồn vào phía sau. Nồi hơi hay bị đặt ở góc trong cùng, sát tường bếp hoặc cầu thang, nơi nóng và kín nhất. Đây là vị trí không lý tưởng: nhiệt dồn lại làm thiết bị điện xuống cấp nhanh, hơi xả từ van an toàn không có chỗ thoát, và nếu có sự cố thì lối thoát duy nhất của người làm lại đi qua chỗ máy.
Nguyên tắc chung là đặt nồi hơi ở chỗ thông gió tốt, không chắn lối thoát nạn, không ngay dưới cầu thang hoặc gác lửng có người ngồi, cách xa khu khách chờ và kho đồ dễ cháy như quần áo chờ giao. Ống xả của van an toàn nên dẫn ra chỗ an toàn chứ không hướng vào chỗ người đứng. Mặt sàn đặt máy phải chịu được sức nặng khi máy đầy nước và không đọng nước.
Với xưởng may dùng nồi hơi đốt nhiên liệu, yêu cầu còn chặt hơn: phòng đặt nồi hơi riêng, ống khói, kho nhiên liệu, khoảng cách tới khu sản xuất và các yêu cầu về phòng cháy. Phần thiết kế, bố trí và thẩm duyệt phòng cháy nằm ngoài phạm vi bài này; điều cần nhớ là nên hỏi tổ chức kiểm định và đơn vị tư vấn về vị trí trước khi đổ móng, vì dời nồi hơi sau khi đã lắp tốn kém hơn nhiều và phải kiểm định lại.
Chuẩn bị cho buổi kiểm định nồi hơi ở tiệm
Một buổi kiểm định trôi chảy phụ thuộc phần lớn vào khâu chuẩn bị của cơ sở. Những việc dưới đây giúp tránh phải hẹn lại, mất thêm một ngày nghỉ máy.
- Liên hệ tổ chức kiểm định đủ điều kiện, gửi ảnh nhãn máy, cho biết loại nồi hơi, nhiên liệu, số bàn ủi hoặc thiết bị dùng hơi.
- Hỏi rõ phạm vi buổi kiểm định: kiểm tra bên ngoài, bên trong, thử thuỷ lực, kiểm tra van an toàn, đồng hồ áp suất, thiết bị tự động.
- Sắp xếp lịch nghỉ máy, báo trước cho khách nếu tiệm phải tạm ngưng nhận đồ ủi gấp trong ngày đó.
- Theo hướng dẫn của tổ chức kiểm định, dừng máy, để nguội và xả cạn trước giờ hẹn; không tự tháo van hay mở nắp kiểm tra nếu không được hướng dẫn.
- Chuẩn bị hồ sơ: hồ sơ kỹ thuật của máy, giấy chứng nhận kiểm định cũ, sổ vận hành, danh sách người đứng máy.
- Bố trí một người biết máy ở lại suốt buổi để trả lời câu hỏi và phối hợp vận hành thử.
- Nhận giấy chứng nhận, đọc kỹ ngày kiểm định tiếp theo, kiểm tra tem được dán đúng trên thân máy.
Nếu kết quả là không đạt, biên bản sẽ ghi rõ lý do. Khi đó máy không được đưa vào sử dụng cho tới khi khắc phục và được kiểm định lại. Việc khắc phục phải do thợ có chuyên môn làm, không tự hàn vá hay thay van.
Ai được đứng máy: huấn luyện và phân công trong tiệm nhỏ
Ở tiệm giặt, người bật nồi hơi buổi sáng thường là người đến sớm nhất, có thể là chủ tiệm, có thể là thợ ủi mới vào làm tuần đầu. Cách làm này tiện nhưng rủi ro. Vận hành nồi hơi là công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, người làm phải được huấn luyện an toàn và được giao nhiệm vụ rõ ràng, không phải ai đến trước cũng bật máy.
Với tiệm nhỏ, cách làm hợp lý là chỉ định một hoặc hai người phụ trách nồi hơi, cho họ đi huấn luyện, ghi tên vào sổ và treo quy trình vận hành ngắn gọn ngay cạnh máy. Quy trình nên có: kiểm tra mức nước trước khi bật, quan sát đồng hồ áp suất trong lúc chạy, xả đáy theo hướng dẫn nhà sản xuất, tắt máy và ngắt điện cuối ngày, ghi sổ những gì bất thường. Thợ ủi khác chỉ dùng hơi, không chỉnh máy.
Xưởng may dùng nồi hơi đốt nhiên liệu cần người vận hành được đào tạo chuyên môn về lò hơi, ngoài phần huấn luyện an toàn. Đừng giao nồi hơi cho người phụ trách điện hay thợ sửa máy may kiêm nhiệm nếu họ chưa qua đào tạo. Phần huấn luyện, thẻ an toàn và trách nhiệm người vận hành được bàn chi tiết ở bài riêng về người vận hành nồi hơi trong danh mục này.
Nước cấp và cặn: chuyện nhỏ làm nồi hơi tiệm giặt mau hỏng
Nồi hơi ở tiệm giặt, xưởng may nhỏ thường lấy nước thẳng từ đường ống sinh hoạt hoặc giếng khoan. Nước càng cứng, tức càng nhiều canxi và magie, thì sau mỗi lần đun càng để lại nhiều cặn bám vào thành nồi và điện trở. Lớp cặn dày làm nhiệt truyền kém, điện trở phải nóng hơn mới đun được nước, thành nồi chỗ có cặn bị quá nhiệt cục bộ. Đó là con đường ngắn nhất dẫn tới cháy điện trở, rò mối nối và trong trường hợp xấu là biến dạng thành nồi.
Ở nhiều vùng dùng nước giếng khoan, như một số nơi ở Hà Nội, Hưng Yên, Đồng Nai hay vùng ven biển miền Trung, chủ tiệm nhận ra vấn đề khi máy phải thay điện trở liên tục. Cách xử lý đúng là hỏi nhà sản xuất về yêu cầu chất lượng nước cấp, cân nhắc lắp bộ làm mềm nước phù hợp và xả đáy đều đặn theo hướng dẫn. Việc tẩy cặn bằng hoá chất bên trong nồi nên giao cho thợ có chuyên môn, không tự đổ axit vào nồi.
Khi tổ chức kiểm định đến, tình trạng cặn bên trong là một trong những điều họ quan sát. Cặn dày, ăn mòn nặng có thể khiến kết quả không đạt hoặc bị yêu cầu khắc phục trước khi cấp giấy. Chăm nước cấp tốt vì thế vừa giúp máy bền vừa giúp buổi kiểm định định kỳ nhẹ nhàng hơn.
Thói quen hằng ngày giúp nồi hơi tiệm giặt bền và an toàn
Kiểm định định kỳ chỉ đánh giá thiết bị ở một thời điểm. Phần lớn sự an toàn còn lại nằm ở thói quen hằng ngày của người dùng. Những việc dưới đây không cần dụng cụ đặc biệt.
- Nhìn ống thuỷ hoặc đèn báo mức nước trước khi bật máy, không bật khi không thấy mức nước.
- Theo dõi kim đồng hồ áp suất trong vài phút đầu: kim lên đều, dừng ở mức làm việc quen thuộc là bình thường.
- Nghe tiếng máy: tiếng xì liên tục ở van an toàn, tiếng gõ lạ trong thân nồi là lý do để tắt máy và báo người phụ trách.
- Xả đáy theo chỉ dẫn của nhà sản xuất để giảm cặn, nhất là ở vùng nước cứng.
- Không treo quần áo, khăn hay túi đồ lên thân nồi hơi, ống hơi hoặc van an toàn.
- Không buộc, chèn hay đè vật nặng lên cần van an toàn để máy "đỡ xì".
- Ghi một dòng vào sổ mỗi ngày: giờ bật, giờ tắt, áp suất làm việc, việc bất thường.
Sổ ghi chép đơn giản này có giá trị lớn khi tổ chức kiểm định đến, khi máy cần sửa, và khi có câu hỏi về trách nhiệm sau sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Nồi hơi điện loại nhỏ cho một bàn ủi có phải kiểm định không?
Phụ thuộc áp suất làm việc tối đa và dung tích ghi trên nhãn máy so với ngưỡng của quy chuẩn hiện hành. Một số loại rất nhỏ nằm ngoài diện, một số loại trông nhỏ nhưng vẫn trong diện. Hãy gửi ảnh nhãn máy cho tổ chức kiểm định để được trả lời cho đúng chiếc máy của bạn.
Tiệm giặt chuyển sang mặt bằng mới, mang nồi hơi theo thì có phải kiểm định lại không?
Di dời và lắp đặt lại ở vị trí mới thường là một trong những trường hợp phải kiểm định trước khi sử dụng tiếp, vì điều kiện lắp đặt đã thay đổi. Trước khi chuyển, hãy hỏi tổ chức kiểm định để biết cần chuẩn bị gì và sắp xếp lịch nghỉ máy cho hợp lý.
Có nên dùng nồi hơi tự chế, nồi hơi hàn tay để tiết kiệm không?
Không nên. Nồi hơi không có hồ sơ thiết kế, không rõ vật liệu và mối hàn thì rất khó chứng minh khả năng chịu áp, thường không đạt kiểm định và tiềm ẩn rủi ro lớn cho người đứng gần. Khoản tiết kiệm ban đầu không bù nổi hậu quả khi có sự cố.
Van an toàn xì hơi suốt ngày có sao không?
Van an toàn xì liên tục là dấu hiệu bất thường: áp suất đang vượt mức chỉnh định, hoặc van bị bám cặn, hỏng đế. Đừng buộc hay chèn van lại. Hãy tắt máy, để nguội và mời thợ có chuyên môn kiểm tra; nếu phải thay hoặc chỉnh lại van thì cần được kiểm định trước khi dùng tiếp.
Tiệm giặt chỉ có chủ và người nhà làm, không thuê thợ, có cần huấn luyện an toàn không?
Ngay cả khi không thuê lao động, người trực tiếp vận hành nồi hơi vẫn nên được huấn luyện để biết cách vận hành, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và xử lý ban đầu. Nghĩa vụ huấn luyện cụ thể với hộ không thuê lao động nên hỏi lại Sở Nội vụ, nhưng về an toàn thì không có lý do để bỏ qua.
Xưởng may thuê thêm nồi hơi khi vào mùa cao điểm thì kiểm tra gì?
Yêu cầu bên cho thuê xuất trình giấy chứng nhận kiểm định còn hạn, xem tem trên thân máy khớp với số chế tạo, hỏi rõ ai chịu trách nhiệm bảo dưỡng và kiểm định lại sau khi lắp ở xưởng. Ghi các điểm này vào hợp đồng thuê để tránh tranh cãi về sau.