Sàn treo nâng người dùng trong thi công xây dựng (người công trường quen gọi là gondola) thuộc danh mục thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động: phải kiểm định đạt sau khi lắp tại công trình, phải có hệ neo trên mái được tính toán, và mỗi người trên sàn phải móc vào một dây cứu sinh độc lập với dây treo sàn. Ba điều này là khung tối thiểu; thiếu một điều là đủ để dừng việc.
Sàn treo xuất hiện ở giai đoạn hoàn thiện mặt ngoài: trát, sơn, ốp, lắp kính, chống thấm. Lúc này công trường thường đông thầu phụ, mỗi đội mang thiết bị riêng, và tổng thầu dễ mất dấu ai đang treo sàn ở mặt nào. Bài này giúp nhà thầu chính, thầu phụ hoàn thiện và tư vấn giám sát biết cần kiểm gì trước khi cho thợ bước lên. Bài không hướng dẫn lắp đặt hay vận hành; chu kỳ kiểm định và văn bản cụ thể bạn xem trên giấy chứng nhận và quy định hiện hành.
Vì sao sàn treo nguy hiểm hơn vẻ ngoài của nó
Một sàn treo trông đơn giản: một khung sàn nhôm hoặc thép dài vài mét, hai tời điện ở hai đầu, bốn sợi cáp chạy lên mái, nơi có hai cần treo kèm đối trọng. Toàn bộ an toàn của người đứng trên sàn phụ thuộc vào thứ họ không nhìn thấy: cần treo trên mái có đủ đối trọng không, được đặt đúng vị trí không, mép mái có chịu được lực tì không.
Khác với cần trục tháp nằm trong tầm mắt của cả công trường, hệ treo của sàn treo nằm trên mái, nơi ít người lên. Đối trọng có thể bị ai đó nhấc đi để lấy chỗ, cần treo có thể bị dịch khi dời sàn sang mặt khác, cáp có thể cọ vào mép bê tông sắc. Những thay đổi nhỏ trên mái không ai thấy từ dưới đất, trong khi thợ trên sàn thì tin rằng mọi thứ vẫn như hôm được kiểm định.
Vì vậy việc kiểm soát sàn treo không dừng ở tờ giấy kiểm định ngày đầu. Mỗi lần dời sàn sang vị trí khác, mỗi đầu ca, đều cần một người có trách nhiệm lên mái nhìn lại hệ treo. Nguyên tắc dễ nhớ: người lên sàn phải biết đã có ai kiểm phần mái hôm nay.
Bộ hồ sơ của một sàn treo trên công trường
Dưới đây là các giấy tờ thường được yêu cầu. Thầu phụ mang sàn treo vào công trường cần nộp bản sao cho tổng thầu trước khi lắp.
| Hồ sơ | Ý nghĩa | Cần để ý |
|---|---|---|
| Hồ sơ kỹ thuật, hướng dẫn lắp đặt của nhà sản xuất | Tải trọng, chiều dài sàn, đối trọng yêu cầu cho từng tầm vươn của cần treo | Thiết bị lắp ghép từ nhiều nguồn khó đối chiếu |
| Giấy chứng nhận kết quả kiểm định tại công trình | Sàn đã được kiểm định sau khi lắp ở vị trí này | Giấy ghi công trình khác, vị trí khác |
| Phương án lắp đặt và bố trí trên mái | Vị trí cần treo, đối trọng, cách tì mép mái, đường cáp | Mái có lớp chống thấm, mái dốc, tường chắn mái yếu |
| Hồ sơ dây cứu sinh và thiết bị chống rơi cá nhân | Điểm neo dây cứu sinh độc lập, loại thiết bị hãm rơi | Dây cứu sinh buộc chung vào cần treo |
| Danh sách người làm việc trên sàn | Đã qua huấn luyện an toàn làm việc trên cao và sử dụng sàn treo | Thợ mới đến chưa được hướng dẫn |
| Kế hoạch cứu hộ | Cách đưa người xuống khi sàn kẹt giữa chừng | Không ai biết hạ thủ công |
Phần dễ thiếu nhất là kế hoạch cứu hộ. Sàn kẹt ở tầng mười lăm vì mất điện không phải chuyện hiếm; ai làm gì trong tình huống đó phải được viết ra và tập trước.
Phần trên mái: những chỗ hay bị làm sai
Đối trọng thiếu hoặc không cố định. Đối trọng phải đúng khối lượng nhà sản xuất yêu cầu cho tầm vươn đang dùng và được cố định vào cần treo. Thay đối trọng chuẩn bằng bao cát hay gạch là cách làm không thể kiểm soát được.
Cần treo tì lên tường chắn mái không đủ chịu lực. Tường chắn mái nhiều công trình chỉ là tường gạch mỏng. Tì cần treo lên đó mà không có kết cấu đỡ phù hợp là đặt toàn bộ tải lên một bức tường không được thiết kế để chịu.
Cáp cọ vào mép bê tông sắc. Cáp chạy qua mép mái cần có miếng đệm bảo vệ. Cáp bị mài mòn tại một điểm là dạng hư hỏng khó thấy từ dưới.
Dây cứu sinh neo chung với cần treo. Dây cứu sinh có ý nghĩa khi hệ treo sàn hỏng. Nếu neo vào chính cần treo, nó hỏng cùng lúc với thứ nó đáng ra phải dự phòng. Điểm neo phải độc lập và đủ chịu lực.
Vùng mái không được rào và không có người trông. Thợ khác lên mái làm việc riêng có thể vô tình đụng, dời đối trọng. Khu vực đặt cần treo nên được rào và gắn biển cấm, có người phụ trách.
Trước khi dời sàn sang vị trí mới
Sàn treo thường được dời nhiều lần để phủ hết các mặt nhà. Mỗi lần dời là một lần lắp lại phần mái. Trình tự gợi ý:
- Thống nhất vị trí mới với ban chỉ huy, xác nhận kết cấu mái ở vị trí đó phù hợp.
- Đưa thợ xuống, hạ sàn xuống đất, cắt điện trước khi tháo cần treo.
- Người được giao nhiệm vụ lắp đặt dời cần treo, đối trọng, đường cáp theo hướng dẫn nhà sản xuất.
- Bố trí lại điểm neo dây cứu sinh độc lập tại vị trí mới.
- Kiểm tra lại toàn bộ trước khi cho chạy thử không tải, rồi chạy thử có tải theo hướng dẫn.
- Hỏi tổ chức kiểm định xem việc dời này có cần kiểm định lại hay không, lưu câu trả lời bằng văn bản.
- Ghi việc dời vào sổ theo dõi thiết bị: ngày, vị trí, người lắp, người kiểm tra.
Bước sáu thường bị bỏ qua vì công trường coi dời sàn là việc thường ngày. Quy trình kiểm định hiện hành mới là căn cứ trả lời, không phải thói quen của đội thợ.
Đọc giấy kiểm định của sàn treo
Thiết bị được ghi là gì. Giấy phải ghi đúng loại thiết bị là sàn treo nâng người, kèm số chế tạo hoặc mã nhận diện của sàn và của các tời. Một bộ sàn treo gồm nhiều bộ phận rời; khi các bộ phận được lắp lẫn giữa các bộ khác nhau, việc đối chiếu trở nên khó và nên hỏi lại tổ chức kiểm định.
Vị trí lắp đặt và cấu hình. Giấy kiểm định sàn treo thường gắn với nơi lắp, chiều dài sàn, tầm vươn của cần treo. Khi sàn đã dời sang mặt khác hoặc đổi chiều dài, thông tin trên giấy có thể không còn mô tả đúng thiết bị đang treo.
Tải trọng cho phép. Tải trọng làm việc gồm người, dụng cụ, vật liệu trên sàn. Thùng sơn, bao vữa, tấm kính đều tính vào. Con số này nên được nhắc trong buổi hướng dẫn đầu ca, vì thợ hay mang thêm vật liệu lên cho đỡ phải chạy nhiều chuyến.
Thời hạn và kiến nghị. Ngoài hạn kiểm định, biên bản có thể kèm kiến nghị như thay một đoạn cáp, bổ sung tấm đệm mép mái. Hỏi thầu phụ đã xử lý chưa và giữ lại bằng chứng, vì kiến nghị chưa làm là điểm đầu tiên bị hỏi khi có sự cố.
Người làm việc trên sàn: điều kiện và quyền dừng việc
Thợ sơn, thợ trát, thợ lắp kính làm trên sàn treo đang làm một công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn: làm việc trên cao, trên thiết bị nâng người. Họ cần được huấn luyện an toàn phù hợp với công việc, được hướng dẫn cách dùng thiết bị chống rơi cá nhân, biết cách điều khiển sàn và cách xử lý khi có sự cố. Người sử dụng lao động có nghĩa vụ tổ chức huấn luyện và cấp phát thiết bị bảo hộ đạt yêu cầu.
Trong thực tế, nhiều thợ hoàn thiện là lao động thời vụ, đi theo đội, đổi người liên tục. Tổng thầu nên đặt quy tắc ở cổng công trường: chỉ ai có tên trong danh sách đã được hướng dẫn mới được lên sàn, và danh sách được cập nhật mỗi khi đội phụ đổi người. Việc này mất vài phút mỗi buổi sáng nhưng loại được trường hợp người lạ trèo lên sàn vì "đội thiếu người".
Người lao động có quyền từ chối làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ tính mạng, sức khoẻ và phải báo ngay cho người phụ trách. Với sàn treo, những tình huống như gió mạnh làm sàn đập vào tường, mưa lớn, tời kêu bất thường, dây cứu sinh không có chỗ móc, đều là lý do chính đáng để dừng. Ban chỉ huy nên nói rõ điều này với thợ, vì áp lực tiến độ ở giai đoạn hoàn thiện thường rất lớn.
Sàn treo thuê theo hợp đồng thầu phụ: ai chịu phần nào
Mô hình phổ biến là thầu phụ hoàn thiện tự mang sàn treo vào hoặc thuê từ một đơn vị cho thuê thiết bị. Tổng thầu không sở hữu sàn, nhưng là người quản lý công trường và chịu trách nhiệm phối hợp an toàn chung. Vì vậy hợp đồng thầu phụ nên nêu rõ: thầu phụ cung cấp thiết bị có kiểm định, người lắp có chuyên môn, người làm trên sàn đã huấn luyện; tổng thầu có quyền kiểm tra và yêu cầu dừng khi không đáp ứng.
Một điểm hay tranh cãi là kết cấu mái. Thầu phụ lắp sàn treo nhưng mái thuộc công trình của chủ đầu tư, do tổng thầu thi công. Ai xác nhận mái chịu được lực từ cần treo, ai chịu trách nhiệm khi lớp chống thấm bị hỏng do đối trọng, cần được thống nhất trước. Khi xảy ra sự cố, chính những điểm chưa được phân định này kéo dài việc xác định trách nhiệm.
Lưu biên bản bàn giao mặt bằng mái cho thầu phụ, kèm ảnh hiện trạng, và biên bản nhận lại khi tháo dỡ. Hai tờ giấy này thường đủ để giải quyết tranh chấp về hư hỏng mái.
Câu hỏi thường gặp
Sàn treo dùng để lau kính toà nhà có phải kiểm định không?
Sàn treo nâng người là thiết bị thuộc danh mục có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, dù dùng để thi công hay bảo trì. Bài này viết về giai đoạn thi công; với sàn treo lắp cố định trên toà nhà đang khai thác, chủ toà nhà cần đối chiếu quy định hiện hành cho thiết bị của mình.
Dời sàn treo sang mặt khác của toà nhà có cần kiểm định lại không?
Dời sàn nghĩa là lắp lại cần treo, đối trọng, đường cáp ở vị trí mới. Có phải kiểm định lại hay không, bạn hỏi tổ chức kiểm định theo quy trình hiện hành và lưu câu trả lời. Dù thế nào, phải kiểm tra lại toàn bộ trước khi cho người lên.
Dây cứu sinh có buộc vào cần treo sàn được không?
Không nên. Dây cứu sinh là lớp dự phòng khi hệ treo sàn gặp sự cố, nên phải neo vào điểm độc lập, đủ chịu lực. Nếu neo chung, khi cần treo hỏng thì dây cứu sinh cũng mất tác dụng.
Gió mạnh đến mức nào thì phải ngừng làm việc trên sàn treo?
Giới hạn gió do nhà sản xuất quy định cho từng loại thiết bị và nằm trong hướng dẫn sử dụng. Công trường nên chuyển giới hạn đó thành quy tắc dừng rõ ràng, có người theo dõi, và để thợ trên sàn có quyền tự dừng khi sàn lắc mạnh.
Sàn treo kẹt giữa chừng thì thợ trên sàn nên làm gì?
Giữ bình tĩnh, giữ dây cứu sinh móc chắc, không tự trèo ra ngoài sàn, liên lạc với người phụ trách ở dưới. Việc hạ sàn hoặc cứu hộ do người đã được hướng dẫn làm theo kế hoạch cứu hộ của công trường và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Tổng thầu có phải kiểm giấy tờ sàn treo của thầu phụ không?
Nên kiểm. Tổng thầu quản lý công trường và chịu trách nhiệm phối hợp an toàn chung. Yêu cầu thầu phụ nộp bản sao giấy kiểm định, phương án lắp đặt, danh sách người làm việc trước khi lắp, và giữ quyền dừng khi thiếu.