Khi thiết bị của một cơ sở gây thiệt hại cho người không làm việc ở đó (khách hàng, hàng xóm, người đi đường), trách nhiệm bồi thường được giải quyết theo chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự 2015. Nguyên tắc chung: tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải bồi thường, trừ trường hợp thiệt hại do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, hoặc luật có quy định khác.
Với chủ cơ sở, điều này có nghĩa là không cần chứng minh bạn "cố ý" hay "cẩu thả" thì bạn mới phải trả; việc thiết bị của bạn gây ra thiệt hại đã là căn cứ chính. Với người bị thiệt hại, điều này giúp việc đòi bồi thường đơn giản hơn so với nhiều người tưởng. Bài này đi qua các tình huống điển hình, cách xác định khoản bồi thường, vai trò của kiểm định và bảo hiểm, và cách hai bên làm việc để tránh kéo nhau ra toà.
Những tình huống điển hình quanh một cơ sở nhỏ
Thiết bị nghiêm ngặt và phương tiện có động cơ không chỉ nguy hiểm cho người vận hành. Bình khí nén ở tiệm vá lốp phát nổ làm vỡ kính, móp cửa nhà bên. Nồi hơi xưởng bún xì hơi qua tường làm bỏng một đứa trẻ đi ngang con hẻm. Thang tải hàng của nhà hàng kẹp tay một khách tò mò đứng gần. Vật liệu rơi từ cẩu tháp xuống mái tôn nhà dân cạnh công trình. Xe nâng trong kho lùi ra vỉa hè va vào xe máy đang đậu.
Điểm chung của các tình huống này là người bị thiệt hại không có hợp đồng nào với chủ thiết bị về việc dùng máy đó. Vì vậy cơ chế áp dụng là bồi thường ngoài hợp đồng, khác với trường hợp người lao động bị tai nạn (có chế độ riêng của pháp luật lao động) hay khách hàng mua dịch vụ có hợp đồng (có thể kết hợp cả trách nhiệm theo hợp đồng và luật bảo vệ người tiêu dùng).
Khách đi thang cuốn, đi thiết bị vui chơi mà bị thương là vùng giao thoa: có quan hệ dịch vụ, nhưng thiệt hại về sức khoẻ thường được giải quyết theo các nguyên tắc bồi thường ngoài hợp đồng. Khi gặp tình huống giao thoa như vậy, người bị thiệt hại có thể chọn căn cứ có lợi hơn, và đây là chỗ nên hỏi ý kiến người làm nghề.
Căn cứ trách nhiệm: ba ý cần nắm
Chủ sở hữu, người chiếm hữu chịu trách nhiệm khi tài sản gây thiệt hại. Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc này cho mọi tài sản. Người chiếm hữu ở đây có thể là bên thuê thiết bị đang dùng nó tại chỗ. Khi cả chủ sở hữu và bên đang dùng đều có phần trách nhiệm, họ có thể phải liên đới bồi thường rồi tự phân chia với nhau theo hợp đồng.
Nguồn nguy hiểm cao độ có cơ chế chặt hơn. Luật liệt kê một số nguồn nguy hiểm cao độ như phương tiện giao thông vận tải cơ giới, hệ thống tải điện, nhà máy công nghiệp đang hoạt động, chất nổ, chất cháy, chất độc… và các nguồn khác do pháp luật quy định. Chủ sở hữu, người được giao chiếm hữu nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ một số ngoại lệ hẹp. Một thiết bị cụ thể như nồi hơi, cẩu tháp có được xếp vào nhóm này hay không tuỳ tình huống và cách toà án đánh giá.
Lỗi của bên bị thiệt hại có thể làm giảm phần bồi thường. Người tự ý trèo rào vào công trình, tự ý đứng dưới tải đang nâng dù đã có rào chắn và người nhắc thì phần lỗi của họ được tính. Thiệt hại hoàn toàn do lỗi của họ thì chủ thiết bị có thể không phải bồi thường; nhưng chứng minh "hoàn toàn" là việc rất khó nếu khu vực nguy hiểm không được khoanh vùng, cảnh báo đúng mức.
Những khoản thiệt hại thường được tính
Khoản bồi thường dựa trên thiệt hại thực tế, có chứng cứ. Bảng dưới liệt kê các nhóm khoản theo Bộ luật Dân sự 2015; mức bù đắp tổn thất tinh thần có trần do luật quy định tính theo mức lương cơ sở, và mức lương cơ sở thay đổi theo từng thời kỳ.
| Loại thiệt hại | Khoản thường gồm | Chứng cứ cần giữ |
|---|---|---|
| Tài sản bị hư hỏng | Chi phí sửa chữa hoặc giá trị tài sản bị mất, lợi ích gắn với việc sử dụng tài sản bị mất hoặc giảm sút | Ảnh trước và sau, báo giá sửa chữa, hoá đơn mua tài sản, ý kiến thẩm định giá khi có tranh chấp |
| Sức khoẻ bị xâm phạm | Chi phí cứu chữa, phục hồi chức năng; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; bù đắp tổn thất tinh thần | Hồ sơ bệnh án, hoá đơn, giấy xác nhận thu nhập, giấy nghỉ việc của người chăm sóc |
| Tính mạng bị xâm phạm | Chi phí cứu chữa trước khi chết, mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng, bù đắp tổn thất tinh thần cho thân nhân | Giấy tờ nhân thân, hoá đơn mai táng, chứng cứ về nghĩa vụ cấp dưỡng |
| Gián đoạn kinh doanh của bên bị thiệt hại | Thu nhập bị mất do phải đóng cửa, ngừng hoạt động vì thiệt hại | Sổ sách doanh thu các kỳ trước, hoá đơn, xác nhận thời gian ngừng |
Mọi con số nên có giấy tờ đi kèm. Thoả thuận "ước chừng" dễ dẫn tới bất đồng khi một bên đổi ý sau vài tháng.
Kiểm định và bảo hiểm thay đổi gì trong chuyện bồi thường
Với người bị thiệt hại, việc thiết bị có kiểm định hay không không làm thay đổi quyền đòi bồi thường cơ bản. Nhưng với chủ cơ sở, giấy kiểm định còn hạn và hồ sơ bảo trì đầy đủ giúp chứng minh mình đã thực hiện nghĩa vụ phòng ngừa, đặc biệt quan trọng khi tranh luận về phần lỗi, khi xác định có hay không yếu tố bất khả kháng, và khi bên bảo hiểm xem xét hồ sơ.
Bảo hiểm trách nhiệm công cộng, bảo hiểm trách nhiệm đối với người thứ ba cho thiết bị (thang máy, cẩu, thiết bị vui chơi) là công cụ chuyển một phần rủi ro này sang doanh nghiệp bảo hiểm. Chúng không bắt buộc với mọi cơ sở, nhưng với thiết bị đặt sát khu dân cư hoặc phục vụ khách hàng, đây là khoản đáng cân nhắc. Khi đọc hợp đồng, chú ý điều khoản loại trừ liên quan tới thiết bị không được kiểm định theo quy định: thiếu kiểm định có thể khiến bạn tự gánh toàn bộ khoản bồi thường.
Có bảo hiểm không có nghĩa là chủ cơ sở được đứng ngoài. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu chủ cơ sở bồi thường; việc chủ cơ sở được bảo hiểm hoàn trả là chuyện giữa chủ cơ sở và bên bảo hiểm. Báo cho bảo hiểm sớm, đừng tự hứa con số với bên bị thiệt hại khi chưa trao đổi với bảo hiểm, vì có hợp đồng quy định bên mua bảo hiểm không được tự thừa nhận trách nhiệm.
Hai bên làm việc với nhau: trình tự đỡ tốn kém nhất
Phần lớn vụ việc nhỏ giữa hàng xóm, giữa cơ sở và khách có thể xong bằng thương lượng nếu làm có trình tự:
- Bên bị thiệt hại ghi nhận ngay: chụp ảnh, quay video, ghi tên người làm chứng, giữ lại vật bị hỏng. Có người bị thương thì ưu tiên chữa trị, giữ toàn bộ chứng từ.
- Chủ cơ sở xác nhận sự việc bằng một biên bản ngắn có chữ ký hai bên: thời gian, thiết bị gây ra, thiệt hại nhìn thấy được. Biên bản không cần kết luận lỗi.
- Hai bên thống nhất cách xác định thiệt hại: báo giá sửa chữa từ hai nơi, hoặc mời một bên thứ ba thẩm định khi giá trị lớn.
- Chủ cơ sở báo bảo hiểm (nếu có) và chờ ý kiến trước khi chốt con số.
- Lập văn bản thoả thuận bồi thường: số tiền, thời hạn trả, cách trả, phạm vi thiệt hại đã được giải quyết. Với thương tích, nên ghi rõ thoả thuận dựa trên tình trạng tại thời điểm ký và cách xử lý nếu phát sinh biến chứng.
- Không thoả thuận được thì đề nghị hoà giải ở cơ sở (tổ hoà giải thôn, tổ dân phố), hoà giải tại toà án hoặc khởi kiện tại toà án có thẩm quyền.
Khi thiệt hại liên quan tới sức khoẻ, tính mạng, hoặc số tiền lớn, cả hai bên nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trước khi ký văn bản cuối cùng.
Phòng trước: giảm rủi ro cho người ngoài cơ sở
Phần lớn thiệt hại cho người thứ ba xảy ra ở ranh giới giữa cơ sở và bên ngoài: bức tường chung, con hẻm, vỉa hè, khu khách đứng chờ. Vài việc đơn giản giảm đáng kể khả năng phải bồi thường:
- Đặt thiết bị áp lực xa tường giáp nhà bên và xa lối đi công cộng khi có thể; hỏi tổ chức kiểm định về khoảng cách và vật che chắn phù hợp ngay từ lúc lắp.
- Khoanh vùng làm việc của thiết bị nâng, xe nâng bằng rào cứng hoặc vạch sơn rõ ràng, có người cảnh giới khi nâng hạ gần đường đi.
- Không để khách hàng đi vào khu máy, kể cả khi họ chỉ muốn xem; thang tải hàng có cửa khoá và người phụ trách.
- Với công trình sát nhà dân, chụp ảnh hiện trạng nhà liền kề trước khi thi công, có xác nhận của chủ nhà; đây là căn cứ khi có tranh cãi nứt tường, thủng mái về sau.
- Giữ kiểm định còn hạn, thực hiện các kiến nghị trong biên bản kiểm định, ghi sổ bảo trì đều đặn.
- Cân nhắc bảo hiểm trách nhiệm đối với người thứ ba khi thiết bị đặt ở nơi đông người qua lại.
Những việc này không loại trừ trách nhiệm, nhưng làm giảm khả năng xảy ra sự cố và giúp bạn có căn cứ khi phải chứng minh phần lỗi.
Thời hiệu và những mốc không nên để trôi
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 là ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Ba năm nghe dài nhưng thực tế trôi rất nhanh khi hai bên cứ hẹn lần hẹn lữa. Những mốc nên ghi lại:
- Ngày xảy ra sự cố và ngày bên bị thiệt hại biết rõ mức độ thiệt hại (với thương tích, có khi là ngày có kết luận y khoa).
- Ngày gửi yêu cầu bồi thường bằng văn bản hoặc tin nhắn có thể chứng minh.
- Ngày các bên ký biên bản, thoả thuận, và hạn trả tiền trong thoả thuận.
- Ngày bên bảo hiểm trả lời chấp nhận hay từ chối.
- Ngày hoà giải không thành, nếu có.
Cách tính thời hiệu, các trường hợp thời hiệu bắt đầu lại hoặc bị gián đoạn có quy định riêng. Khi đã gần hai năm mà chưa giải quyết xong, nên hỏi ý kiến người làm nghề để không mất quyền khởi kiện.
Câu hỏi thường gặp
Thiết bị đi thuê gây thiệt hại cho nhà bên thì đòi ai?
Người bị thiệt hại thường yêu cầu bên đang dùng thiết bị tại chỗ, vì đó là người chiếm hữu và dễ xác định. Bên đó có thể yêu cầu bên cho thuê hoàn trả nếu thiệt hại do lỗi của máy hoặc người lái do bên cho thuê cử. Việc chia phần giữa hai bên dựa vào hợp đồng thuê.
Thiệt hại xảy ra do mất điện đột ngột làm hỏng thiết bị thì có được coi là bất khả kháng không?
Bất khả kháng là sự kiện khách quan không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết. Mất điện thường lường trước được và có biện pháp phòng ngừa, nên hiếm khi được coi là bất khả kháng. Mỗi vụ được đánh giá riêng.
Khách hàng tự ý vào khu vực máy rồi bị thương thì cơ sở có phải bồi thường không?
Phần lỗi của khách được tính và có thể làm giảm, thậm chí loại trừ trách nhiệm nếu thiệt hại hoàn toàn do lỗi của họ. Nhưng nếu khu vực không có rào chắn, không có cảnh báo, không có người ngăn, cơ sở khó chứng minh mình không có lỗi.
Có thể đòi bồi thường tổn thất tinh thần khi chỉ hư tài sản không?
Bù đắp tổn thất tinh thần theo Bộ luật Dân sự gắn với trường hợp sức khoẻ, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Thiệt hại chỉ về tài sản thường được tính theo giá trị tài sản và lợi ích bị mất, không kèm khoản tinh thần.
Thoả thuận bồi thường xong rồi, sau đó vết thương nặng thêm thì sao?
Tuỳ nội dung thoả thuận đã ký. Nếu thoả thuận chỉ giải quyết thiệt hại tại thời điểm ký, phần phát sinh sau vẫn có thể được yêu cầu. Nếu đã ký từ bỏ mọi yêu cầu, việc đòi thêm khó hơn nhiều. Đây là lý do nên đọc kỹ và hỏi người làm nghề trước khi ký.
Chủ cơ sở có nên tự bỏ tiền trả trước khi bảo hiểm trả lời không?
Trả trước chi phí cấp cứu, chữa trị gấp là việc nên làm. Với khoản bồi thường cuối cùng, nên trao đổi với bảo hiểm trước, vì một số hợp đồng không chấp nhận phần bên mua tự thoả thuận khi chưa có ý kiến của họ. Mọi khoản trả trước nên ghi rõ là tạm ứng.