Vận thăng lồng chở người (công nhân hay gọi là "thang máy công trường") là thiết bị nâng người, thuộc danh mục thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động; nó chỉ được dùng khi đã kiểm định đạt sau lắp đặt tại công trình, có người điều khiển đủ điều kiện và có nội quy rõ ở từng sàn dừng. Khác với vận thăng chỉ chở hàng, một lỗi ở đây đe doạ trực tiếp người đứng trong lồng, nên mọi khâu kiểm soát đều phải chặt hơn một bậc.
Bài này viết cho nhà thầu và chủ đầu tư công trình cao tầng: từ lúc chọn thuê vận thăng, đọc giấy tờ, tổ chức sàn dừng, đến những quy tắc hằng ngày giữ cho người lên xuống an toàn. Bài không hướng dẫn vận hành hay sửa chữa thiết bị; phần đó thuộc người được đào tạo và nhà cung cấp. Chu kỳ kiểm định và số hiệu văn bản cụ thể, bạn xem trên giấy chứng nhận và đối chiếu quy định hiện hành.
Vận thăng chở người khác vận thăng chở hàng ở chỗ nào
Trên công trường, hai loại vận thăng thường đứng cạnh nhau: một lồng lớn có cửa kín chạy dọc mặt nhà, và một bàn nâng hoặc khung chở vật liệu. Nhìn bề ngoài chúng giống nhau ở chỗ đều có cột dẫn hướng và chạy lên xuống, nhưng mục đích thiết kế khác hẳn. Thiết bị nâng người có yêu cầu riêng về cơ cấu chống rơi, khoá cửa liên động, giới hạn hành trình, tín hiệu báo, và về chỗ cho người điều khiển đứng.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi thuê là: thiết bị này được nhà sản xuất thiết kế và được kiểm định cho mục đích chở người hay chỉ chở hàng. Câu trả lời phải đọc được trên hồ sơ kỹ thuật và giấy chứng nhận kiểm định. Một vận thăng chở hàng không trở thành vận thăng chở người chỉ vì có người đứng vào cho nhanh. Đó là lý do nhiều công trường gắn quy tắc cứng: lồng nào không có giấy cho chở người thì cấm người lên, kể cả quản lý.
Một điểm ít được nói tới: tải trọng ghi trên vận thăng chở người thường được quy đổi ra số người tối đa. Khi công nhân mang theo dụng cụ nặng, xe rùa, bao vật liệu vào lồng, tổng tải có thể vượt mà không ai đếm. Nội quy phải nêu rõ cả số người lẫn giới hạn hàng mang theo.
Hồ sơ cần có trước ca làm đầu tiên
Bảng sau là hồ sơ tối thiểu của một vận thăng chở người. Hãy kiểm từng dòng trước khi mở cửa lồng cho công nhân.
| Hồ sơ | Nội dung cần thấy | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Hồ sơ kỹ thuật của nhà sản xuất | Công dụng chở người, tải trọng, số người tối đa, chiều cao lắp đặt cho phép | Chỉ có tờ quảng cáo, không có hồ sơ gốc |
| Giấy chứng nhận kết quả kiểm định sau lắp đặt | Đúng thiết bị, đúng công trình, ghi công dụng, còn hạn | Giấy ở công trình cũ, giấy của lồng bên cạnh |
| Biên bản kiểm định | Kết quả thử cơ cấu chống rơi, khoá cửa, giới hạn hành trình | Bỏ qua phần kiến nghị |
| Phương án lắp dựng và neo vào công trình | Vị trí neo, khoảng cách neo, ai lắp | Neo vào kết cấu chưa đủ cường độ |
| Hồ sơ người điều khiển | Huấn luyện an toàn, chứng chỉ phù hợp, phân công bằng văn bản | Ai biết bấm nút cũng được giao lái |
| Nội quy sử dụng | Số người tối đa, giờ chạy, quy tắc ở sàn dừng, xử lý khi kẹt | Có nội quy nhưng không dán ở chỗ đứng chờ |
Nếu thuê kèm người điều khiển, hồ sơ người điều khiển vẫn phải nằm trong tủ hồ sơ của nhà thầu. Khi có đoàn kiểm tra, nhà thầu là người phải xuất trình, không phải bên cho thuê ở văn phòng xa.
Sàn dừng tầng: nơi tai nạn hay xảy ra hơn trong lồng
Cửa tầng phải đóng khi lồng không ở đó. Mỗi tầng có lồng dừng cần có cửa chắn ở mép sàn. Khi lồng đi chỗ khác, cửa này là thứ duy nhất ngăn người bước hụt ra khoảng không. Cửa bị buộc mở bằng dây thép cho tiện chuyển đồ là dấu hiệu phải xử lý ngay.
Mép sàn dừng phải có lan can và tấm chắn chân. Công nhân chờ thang thường đứng sát mép, có khi tựa vào cửa. Lan can chắc chắn và khoảng trống được che kín giảm nguy cơ ngã và vật rơi xuống người ở dưới.
Sàn chuyển tiếp giữa lồng và tầng phải phẳng, chắc. Tấm sàn tạm bắc từ lồng sang mép nhà hay bị lỏng, cong, thiếu chốt. Đây là chỗ người đẩy xe vật liệu dễ trượt chân nhất.
Có cách gọi lồng rõ ràng ở mỗi tầng. Nút gọi, chuông hay quy ước tín hiệu với người điều khiển. Công trường thiếu cách gọi thì người chờ hay thò đầu ra nhìn xuống, một thói quen nguy hiểm.
Dưới chân vận thăng có rào chắn. Vùng đáy hố, nơi lồng hạ xuống thấp nhất, phải được rào và cấm người đứng. Nhiều công trường để vật liệu ở đây, buộc người phải chui vào lấy.
Người điều khiển: ai được giao, giao thế nào
Vận thăng chở người phải có người điều khiển được phân công. Những điều nhà thầu nên làm:
- Chỉ giao cho người đã qua huấn luyện an toàn cho công việc có yêu cầu nghiêm ngặt và có chứng chỉ phù hợp theo quy định hiện hành; lưu bản sao trong hồ sơ công trường.
- Phân công bằng văn bản, ghi rõ người chính và người thay thế, không để mỗi ca một người tự nhận.
- Có sổ giao ca, mỗi đầu ca ghi kết quả kiểm tra trước khi chạy theo danh sách của nhà sản xuất.
- Người điều khiển có quyền từ chối chở khi quá số người, khi thấy hư hỏng, khi gió vượt mức cho phép theo hướng dẫn thiết bị.
- Không giao việc điều khiển cho người làm việc khác kiêm nhiệm lúc rảnh, vì họ sẽ rời vị trí khi bận.
- Kiểm tra sức khoẻ phù hợp với công việc làm trên cao và giờ làm việc không quá dài.
Một quy tắc nhỏ nhưng hiệu quả: người điều khiển là người duy nhất được đóng mở cửa lồng. Khi ai cũng mở được, cửa sẽ có lúc bị mở khi lồng đang chạy.
Kiểm tra đầu ca: việc mười phút đáng làm
Danh sách dưới đây là các việc quan sát, không phải thao tác kỹ thuật. Nó giúp phát hiện sớm dấu hiệu bất thường để báo người có chuyên môn:
- Xem tem kiểm định còn trên lồng, còn hạn, đọc được.
- Đi một vòng chân vận thăng: rào chắn, đáy hố sạch, không có vật cản.
- Nhìn dọc cột dẫn hướng và các điểm neo xem có chỗ lỏng, cong, thiếu bu lông nhìn thấy được.
- Chạy không tải một lượt lên xuống theo hướng dẫn, nghe tiếng động lạ, quan sát lồng có giật không.
- Kiểm tra cửa lồng và cửa tầng: đóng kín, khoá liên động hoạt động theo cách nhà sản xuất mô tả.
- Ghi kết quả vào sổ giao ca; có bất thường thì treo biển dừng và báo cán bộ phụ trách thiết bị.
Nếu có bất thường mà vẫn phải chạy cho kịp ca, đó chính là lúc tai nạn xảy ra. Quy tắc dừng máy phải được ban chỉ huy bảo vệ, không để người điều khiển chịu áp lực một mình.
Chủ đầu tư và tư vấn giám sát nên kiểm phần nào
Vận thăng do nhà thầu thuê và vận hành, nhưng chủ đầu tư không đứng ngoài. Biện pháp thi công có sử dụng vận thăng chở người thường phải được tư vấn giám sát xem xét trước khi triển khai, và chính tư vấn giám sát là người có mặt thường xuyên ở công trường để thấy những thay đổi so với biện pháp. Một chủ đầu tư cẩn thận sẽ yêu cầu bộ hồ sơ vận thăng được nộp bản sao cho tư vấn giám sát trước khi đưa vào sử dụng, và mỗi lần nâng chiều cao hay di chuyển đều được báo.
Tư vấn giám sát không thay tổ chức kiểm định, và cũng không nên tự đánh giá tình trạng kỹ thuật của máy. Phần việc hợp lý của họ là kiểm tra sự đầy đủ và khớp nhau của giấy tờ, đối chiếu thiết bị thực tế với biện pháp đã duyệt, theo dõi hạn kiểm định, và ghi nhận vào nhật ký giám sát khi thấy dấu hiệu bất thường như cửa tầng bị buộc mở, người đứng trên thiết bị chở hàng, quá số người. Một dòng ghi nhận kèm yêu cầu khắc phục có thời hạn thường hiệu quả hơn nhiều cuộc họp.
Với công trình có nhiều nhà thầu phụ cùng dùng một vận thăng, quy tắc ưu tiên và giờ chạy nên được thống nhất trong cuộc họp công trường và đưa vào nội quy. Tranh nhau chuyến lúc đầu ca là lúc người ta chen quá số người và lúc cửa tầng bị bỏ mở. Chủ đầu tư có thể yêu cầu tổng thầu giữ vai trò điều phối duy nhất để tránh tình trạng mỗi bên một luật.
Khi vận thăng kẹt giữa chừng
Kẹt lồng giữa hai tầng do mất điện hoặc do cơ cấu an toàn tác động là tình huống có thể xảy ra. Điều quan trọng nhất với người trong lồng là không tự mở cửa trèo ra, vì khoảng hở giữa lồng và sàn tầng không đoán trước được. Người điều khiển giữ liên lạc với bên ngoài, trấn an mọi người và chờ đội cứu hộ của nhà cung cấp hoặc người được đào tạo xử lý theo quy trình của thiết bị.
Về phía nhà thầu, kế hoạch xử lý khi kẹt phải có trước ngày đầu tiên: ai được gọi, số liên lạc nằm ở đâu, ai có chìa khoá tủ điện, cách đưa người ra an toàn theo hướng dẫn nhà sản xuất. Sau sự cố, kể cả khi không ai bị thương, máy phải được kiểm tra; nếu cơ cấu chống rơi đã tác động, việc đưa máy vào dùng lại cần theo đúng hướng dẫn và thường cần đánh giá của người có thẩm quyền chuyên môn.
Ghi lại sự việc vào sổ, kèm thời gian, nguyên nhân sơ bộ và cách xử lý. Những lần kẹt nhỏ lặp lại là tín hiệu sớm của một hư hỏng lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vận thăng chở hàng có được chở người không?
Không. Vận thăng chỉ được dùng đúng công dụng mà nhà sản xuất thiết kế và tổ chức kiểm định ghi nhận. Thiết bị chở hàng không có các cơ cấu bảo vệ người như vận thăng chở người. Công trường nên cấm tuyệt đối người đi trên thiết bị chở hàng, kể cả quản lý.
Vận thăng lồng có cần kiểm định lại khi nâng thêm chiều cao không?
Thêm đoạn cột và điểm neo làm thay đổi cấu hình. Có phải kiểm định lại hay không và ở mức nào, bạn hỏi tổ chức kiểm định theo quy trình hiện hành. Thực tế nhiều nhà thầu mời kiểm định viên xác nhận sau mỗi lần nâng có neo để yên tâm.
Một lồng vận thăng được chở tối đa bao nhiêu người?
Số người tối đa ghi trong hồ sơ nhà sản xuất và thường được thể hiện ở biển tải trong lồng. Không có con số chung cho mọi thiết bị. Khi công nhân mang theo dụng cụ hoặc vật liệu, số người thực tế phải giảm để không vượt tải trọng.
Ai được điều khiển vận thăng chở người?
Người được nhà thầu phân công bằng văn bản, đã qua huấn luyện an toàn cho công việc có yêu cầu nghiêm ngặt và có chứng chỉ phù hợp theo quy định hiện hành. Không giao cho người không có giấy tờ chỉ vì họ biết bấm nút.
Thấy vận thăng có tiếng kêu lạ thì công nhân nên làm gì?
Báo ngay người điều khiển và cán bộ an toàn, không cố đi tiếp chuyến. Người điều khiển nên dừng thiết bị, ghi vào sổ và chờ người có chuyên môn kiểm tra. Nội quy công trường nên khẳng định quyền báo dừng của mọi người lao động.