Khi nghi công tơ điện chạy nhanh, việc đầu tiên nên làm là tắt hết tải trong nhà rồi xem công tơ có còn ghi điện không; nếu công tơ đứng yên, nó gần như không "tự chạy", và tiền điện tăng nhiều khả năng đến từ thiết bị hoặc thói quen dùng. Nếu công tơ vẫn ghi khi mọi thứ đã tắt, cần tách tiếp: điện rò sau công tơ, có đường dây lạ đấu vào, hay đúng là công tơ có vấn đề. Chỉ trường hợp cuối mới cần kiểm định lại, và khi đó bạn đi gặp điện lực với dữ liệu trong tay thay vì một cảm giác.
Bài này đi qua các phép thử mà người không làm nghề điện vẫn tự làm an toàn được: không mở nắp công tơ, không chạm vào dây phía trước aptomat tổng, không tháo niêm phong. Việc của bạn chỉ là quan sát, ghi số và so sánh. Phần đề nghị kiểm định và quyền lợi khi công tơ sai nằm ở một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Vì sao công tơ hiếm khi "chạy nhanh" như người ta nghĩ
Công tơ điện sinh hoạt hiện nay phần lớn là công tơ điện tử, thay dần cho loại công tơ cơ có đĩa nhôm quay. Công tơ điện tử đo bằng mạch điện tử và hiển thị số trên màn hình nhỏ; nó cũng có thể hỏng, nhưng kiểu hỏng thường gặp là tắt màn hình, nhảy số lung tung, mất hiển thị hoặc đứng hẳn, chứ ít khi lặng lẽ đo dư vài chục phần trăm suốt nhiều tháng. Công tơ cơ đời cũ thì khi mòn, khô dầu, kẹt đĩa lại thường có xu hướng quay chậm hơn chứ không nhanh hơn.
Điều đó không có nghĩa công tơ luôn đúng. Công tơ dùng để tính tiền thuộc nhóm phương tiện đo phải kiểm định trước khi lắp và kiểm định lại theo chu kỳ, chính vì nó có thể lệch theo thời gian, do nhiệt, ẩm, sét lan truyền hoặc lỗi linh kiện. Nhưng kinh nghiệm hay được thợ điện nhắc là: khi khách hàng nghi công tơ, nguyên nhân thật thường nằm sau công tơ, tức là trong nhà, nhiều hơn là ở chính công tơ.
Hiểu như vậy để bạn đặt thứ tự kiểm cho đúng. Nếu đi thẳng tới đề nghị kiểm định mà kết quả công tơ vẫn đạt, bạn mất thời gian chờ đợi, có thể phải chịu chi phí kiểm định, và vẫn chưa biết điện đi đâu. Làm các phép thử trước vài ngày thì dù kết quả thế nào, bạn cũng biết bước tiếp theo.
Phép thử 1: tắt hết tải và nhìn công tơ
Phép thử này mất mười lăm phút, nên làm vào ban ngày cho dễ quan sát. Không cần dụng cụ gì ngoài điện thoại để chụp ảnh và một tờ giấy ghi số.
- Rút phích hoặc tắt công tắc các thiết bị có chế độ chờ: tủ lạnh, bình nóng lạnh, máy lọc nước, bộ phát wifi, đầu thu, sạc điện thoại đang cắm.
- Tắt aptomat tổng phía sau công tơ, tức là aptomat trong nhà bạn, không phải thiết bị đóng cắt nằm trong hộp công tơ có niêm phong của điện lực.
- Ra chỗ đặt công tơ, chụp ảnh màn hình hoặc mặt số. Với công tơ điện tử, để ý đèn nháy xung: khi không có tải, đèn này phải đứng yên hoặc rất lâu mới nháy một lần.
- Chờ mười đến mười lăm phút rồi chụp lại. Chỉ số không đổi và đèn không nháy là công tơ không ghi điện khi không có tải, đúng như yêu cầu.
- Nếu chỉ số vẫn tăng hoặc đèn vẫn nháy đều trong khi aptomat trong nhà đã tắt, có hai khả năng: có dây đấu trước aptomat tổng của bạn, hoặc công tơ có vấn đề. Dừng ở đây và ghi lại, không tự mở hộp công tơ.
Kết quả của phép thử này quyết định hướng đi. Công tơ đứng yên khi không tải là tín hiệu tốt; công tơ vẫn chạy khi bạn đã cắt hết là lý do chính đáng để báo điện lực kiểm tra ngay, kèm ảnh chụp và giờ chụp.
Phép thử 2: bật lại từng nhánh để tìm điện rò
Nếu công tơ đứng yên khi tắt hết, bật lại aptomat tổng nhưng vẫn để mọi thiết bị đã rút. Nhà có nhiều aptomat nhánh (tầng trên, tầng dưới, bếp, nhà tắm, máy bơm) thì bật lần lượt từng nhánh, mỗi lần chờ vài phút nhìn đèn xung. Nhánh nào vừa bật lên mà công tơ bắt đầu ghi dù không có thiết bị nào đang chạy, nhánh đó đang có dòng điện đi đâu đó: dây cũ bị ngấm nước, ổ cắm ngoài trời ẩm, máy bơm chìm hở cách điện, bình nóng lạnh rò.
Điện rò là chuyện tiền bạc nhưng trước hết là chuyện an toàn. Một đường dây rò ra vỏ kim loại hay xuống tường ẩm có thể gây giật điện. Phát hiện nhánh nghi rò thì để nhánh đó tắt và gọi thợ điện có tay nghề đến đo cách điện, đừng tự cạy dây trong tường. Nhà chưa có thiết bị chống dòng rò là dịp để hỏi thợ về việc lắp thêm.
Bạn cũng nên để ý những thứ không nằm trong nhà nhưng lấy điện từ nhà: bóng đèn chiếu ngoài cổng hàng xóm nhờ cắm, máy bơm giếng chung ở cuối hẻm, dây kéo sang phòng cho thuê phía sau. Nhiều trường hợp "công tơ chạy nhanh" thật ra là có người dùng chung mà chủ nhà quên mất.
Phép thử 3: đo một thiết bị biết công suất
Nếu công tơ không ghi khi không tải và không có nhánh rò, bạn có thể thử xem công tơ đo có hợp lý không bằng một thiết bị có công suất ổn định. Bảng dưới là cách làm với ấm siêu tốc, kèm ví dụ giả định.
| Bước | Làm gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Chọn thiết bị | Ấm siêu tốc hoặc bàn là: công suất ghi trên thân, chạy liên tục khi đang đun | Ấm có ghi công suất khoảng 2.000 W |
| Tắt mọi thứ khác | Chỉ để ấm chạy, rút cả tủ lạnh trong lúc thử | Tủ lạnh rút ra khoảng 20 phút không sao |
| Ghi chỉ số đầu | Chụp màn hình công tơ ngay khi bắt đầu đun | Chỉ số đầu: 1.250,3 kWh |
| Đun đủ thời gian | Đun nhiều ấm liên tiếp cho đủ khoảng 30 phút cắm điện | Tổng thời gian ấm chạy: 30 phút |
| Ghi chỉ số cuối | Chụp lại ngay khi tắt ấm | Chỉ số cuối: 1.251,3 kWh |
| So sánh | Lấy công suất nhân thời gian, rồi so với số công tơ ghi | 2 kW nhân 0,5 giờ bằng 1 kWh, công tơ ghi 1 kWh: hợp lý |
Phép thử này thô: công suất ghi trên ấm là danh định, điện áp lưới lúc cao lúc thấp làm công suất thật lệch đi đáng kể, và công tơ điện tử nhiều loại chỉ hiển thị một chữ số thập phân. Lệch mười, mười lăm phần trăm chưa nói được gì. Chỉ khi công tơ ghi gấp rưỡi, gấp đôi con số tính được, lặp lại ở nhiều lần thử, bạn mới có cơ sở để nghi công tơ.
Những nguyên nhân thật thường bị đổ cho công tơ
Bình nóng lạnh để bật cả ngày. Bình đun lại mỗi khi nước nguội, nhất là bình cũ cách nhiệt kém. Mùa lạnh, bình bật suốt ngày có thể chiếm phần lớn hoá đơn.
Điều hoà chạy những ngày nóng đỉnh điểm. Cùng một chiếc máy, tháng nắng gắt máy chạy gần như không nghỉ, điện năng có thể tăng gấp đôi tháng trước dù giờ bật như nhau.
Giá bậc thang. Điện sinh hoạt tính theo bậc, phần vượt lên bậc trên có đơn giá cao hơn. Lượng điện tăng một phần ba mà tiền tăng gần gấp rưỡi là chuyện của biểu giá, không phải của công tơ.
Kỳ ghi chỉ số dài ngắn khác nhau. Một kỳ có thể nhiều hơn kỳ trước vài ngày do lịch ghi chỉ số. Hãy so số điện trung bình mỗi ngày thay vì so tổng.
Thiết bị hỏng ngầm. Tủ lạnh hở gioăng, máy bơm bị lọt khí chạy không ngắt, quạt hút mùi quên tắt. Những thứ này không ồn ào nhưng chạy suốt.
Thêm người, thêm thiết bị. Con cái nghỉ hè ở nhà, có người thân lên ở nhờ, mua thêm máy sấy quần áo. Nghe hiển nhiên nhưng là nguyên nhân rất thường gặp.
Khi nào dừng thử và chuyển sang đề nghị kiểm tra
Có ba tín hiệu cho thấy đã đến lúc làm việc với điện lực thay vì tiếp tục tự thử. Thứ nhất, công tơ vẫn ghi điện khi aptomat tổng trong nhà đã cắt: đây có thể là lỗi công tơ hoặc có đấu nối trước công tơ của bạn, cả hai đều không phải việc bạn tự xử lý. Thứ hai, màn hình công tơ có biểu hiện bất thường: tắt, nhấp nháy, hiện ký hiệu lạ, chỉ số nhảy lùi hoặc nhảy vọt. Thứ ba, phép thử với thiết bị biết công suất cho kết quả lệch rất xa và lặp lại.
Trong cả ba trường hợp, hãy chuẩn bị một trang ghi chép: ngày giờ thử, ảnh chụp chỉ số trước và sau, danh sách thiết bị đã tắt, và hoá đơn ba đến sáu kỳ gần nhất. Bộ hồ sơ này giúp nhân viên điện lực hiểu ngay bạn đã loại trừ những gì, và cũng là bằng chứng nếu sau này cần đối chiếu.
Ngược lại, nếu công tơ đứng yên khi không tải, không có nhánh rò, phép thử ấm siêu tốc ra con số hợp lý, thì nên dành công sức cho việc giảm tiêu thụ trong nhà. Đề nghị kiểm định lúc đó vẫn là quyền của bạn, nhưng khả năng công tơ đạt yêu cầu là cao và bạn có thể phải chịu chi phí kiểm định theo quy định hiện hành.
Những việc không được làm khi nghi công tơ
Nghi ngờ đến đâu cũng có những giới hạn cần giữ, vì chúng liên quan đến an toàn và trách nhiệm pháp lý của chính bạn:
- Không tự mở nắp công tơ, không cắt hoặc gỡ kẹp chì, tem niêm phong của điện lực, kể cả để "xem bên trong có gì". Niêm phong bị hỏng có thể khiến chính bạn bị nghi can thiệp công tơ.
- Không đấu tắt, đấu vòng qua công tơ để "thử xem tiền có giảm không". Đây là hành vi trộm cắp điện, bất kể mục đích.
- Không dùng nam châm, thiết bị lạ hay bất kỳ cách nào tác động vào công tơ theo lời mách trên mạng.
- Không trèo lên cột điện, không chạm dây phía trước aptomat tổng. Mọi việc ở phần đó do điện lực làm.
- Không tự ý thay công tơ bằng công tơ mua ngoài để so sánh. Công tơ đo đếm mua bán điện là tài sản và trách nhiệm của bên bán điện.
Nếu phát hiện niêm phong đã hỏng từ trước hoặc hộp công tơ bị cạy, hãy chụp ảnh và báo điện lực ngay, ghi rõ thời điểm phát hiện, để tránh bị quy trách nhiệm về sau.
Câu hỏi thường gặp
Tắt hết aptomat mà công tơ vẫn nháy đèn thì có phải công tơ hỏng không?
Chưa chắc. Có thể còn một đường dây lấy điện trước aptomat tổng của bạn, hoặc công tơ có lỗi. Cả hai trường hợp đều nên báo điện lực kiểm tra, kèm ảnh chụp và giờ thử, không tự mở hộp công tơ.
Công tơ cơ đĩa quay có hay chạy nhanh không?
Công tơ cơ khi cũ thường có xu hướng chậm đi do ma sát, khô dầu, ít khi nhanh dần. Tuy vậy mọi công tơ đều có thể lệch, nên nếu phép thử tại nhà cho thấy bất thường rõ ràng thì vẫn nên đề nghị kiểm tra.
Đo bằng ấm siêu tốc lệch mười phần trăm có đủ để đòi kiểm định không?
Không đủ để kết luận. Công suất ghi trên ấm là danh định, điện áp thay đổi làm công suất thật lệch theo. Chỉ khi lệch rất xa và lặp lại nhiều lần mới đáng nghi; dù vậy, đề nghị kiểm định vẫn là quyền của bạn.
Tiền điện tăng gấp rưỡi mà số điện chỉ tăng một phần ba là sao?
Điện sinh hoạt tính theo bậc thang, phần điện vượt lên bậc trên có đơn giá cao hơn. Vì vậy tiền điện tăng nhanh hơn lượng điện, không phải do công tơ đo sai.
Thấy kẹp chì công tơ bị đứt thì làm gì?
Chụp ảnh, ghi ngày giờ và báo ngay cho điện lực quản lý khu vực, yêu cầu họ đến lập biên bản và niêm phong lại. Báo sớm giúp bạn không bị quy trách nhiệm về sau.
Có nên thuê thợ ngoài kiểm tra công tơ không?
Thợ điện có thể kiểm tra đường dây, điện rò và thiết bị trong nhà, phần sau công tơ. Bản thân công tơ và phần trước nó thuộc điện lực; thợ ngoài không được mở niêm phong hay can thiệp vào công tơ.